Een Grieks of Russisch kerkje met gouden koepels, de geur van wierook en een wand vol iconen: zo kennen veel Nederlanders de orthodoxe kerk van vakanties of van televisie. Toch weten weinigen wat orthodoxe christenen geloven. Bovendien betekent orthodox in Nederland ook iets heel anders, namelijk streng in de leer. Die tweede betekenis komt verderop kort aan bod; eerst gaat het over de kerk van de iconen en haar geloof.
Wat is de orthodoxe kerk?
De oosters-orthodoxe kerk is de kerkfamilie die ontstond in het oostelijke, Griekssprekende deel van het oude Romeinse rijk. Het woord orthodox is opgebouwd uit twee Griekse woorden: orthos, recht, en doxa, dat zowel mening als lof kan betekenen. Orthodoxe christenen zelf geven het vaak weer als de rechte lofprijzing: de kerk die God op de juiste wijze aanbidt en belijdt.
Er is geen centrale leiding zoals de paus in Rome. De orthodoxe kerk bestaat uit zelfstandige kerken, zoals de Griekse, de Russische, de Servische en de Roemeense, elk met een eigen patriarch of aartsbisschop. Zij erkennen elkaar als één kerk. De patriarch van Constantinopel geldt als de eerste onder gelijken, maar heeft geen gezag over de andere kerken. Ook in Nederland zijn orthodoxe parochies, meestal verbonden met een van die moederkerken, en soms met diensten in het Nederlands.
Hoe ontstond de scheiding met Rome in 1054?
Oost en West groeiden eeuwenlang uit elkaar, in taal, cultuur en kerkelijk gezag. In 1054 spraken een gezant van de paus en de patriarch van Constantinopel over en weer de ban over elkaar uit. Dat jaar geldt sindsdien als het jaar van de grote scheuring tussen de oosterse en de westerse kerk.
Een belangrijk leerpunt was het Filioque, Latijn voor en van de Zoon. De westerse kerk had aan de geloofsbelijdenis van Nicea toegevoegd dat de Heilige Geest uitgaat van de Vader en van de Zoon. Het Oosten wees die toevoeging af, omdat zij eenzijdig was aangebracht en omdat Jezus zegt dat de Geest 'van den Vader uitgaat' (Johannes 15:26). Het Westen wees erop dat Christus de Geest zendt: 'indien Ik heenga, zo zal Ik Hem tot u zenden' (Johannes 16:7). Meer daarover leest u op de pagina over de Heilige Geest en het Filioque en in de uitleg van Johannes 15.
Wat geloven orthodoxe christenen?
Orthodoxe christenen belijden de Drie-eenheid, de Godheid en mensheid van Christus, Zijn kruisdood en Zijn opstanding, zoals de vroege concilies die verwoordden. Kenmerkend voor hun kerkelijk leven zijn:
- de Goddelijke Liturgie, een eeuwenoude, gezongen eredienst met veel symboliek, waarin de gemeente op de beden antwoordt met Kyrie eleison;
- iconen, beeltenissen van Christus, Maria en de heiligen, die vereerd worden met kussen en kaarsen;
- meestal zeven mysteriën, zoals zij de sacramenten noemen, waaronder de doop, de zalving, de eucharistie, de biecht en het huwelijk;
- de verering van Maria als Moeder Gods en de aanroeping van de heiligen;
- de Septuaginta, de oude Griekse vertaling, als tekst van het Oude Testament;
- het heil als vergoddelijking: de mens die door genade deel krijgt aan het leven van God, waarbij zij wijzen op de belofte dat de gelovigen deel krijgen aan de Goddelijke natuur (2 Petrus 1:4).
Kinderen worden gedoopt door drie keer onderdompelen, krijgen direct daarna de zalving en mogen ook aan de eucharistie deelnemen.
Wat is het verschil tussen orthodox en katholiek?
Met de Rooms-Katholieke Kerk deelt de orthodoxe kerk veel: bisschoppen, (meestal) zeven sacramenten, de verering van Maria en de heiligen, en het gezag van de traditie naast de Schrift. Het verschil zit vooral in het gezag van de paus, dat orthodoxe christenen niet erkennen, in het Filioque, en in de liturgische en kerkelijke gewoonten. Zo mogen orthodoxe priesters vóór hun wijding trouwen, terwijl bisschoppen ongehuwd zijn. De verschillen tussen Rome en de Reformatie leest u bij het verschil tussen protestant en katholiek. Of katholieken ook christenen zijn, bespreekt de vraag naar het verschil tussen christelijk en katholiek.
Orthodox in de Nederlandse spreektaal
Wie in Nederland over orthodoxe christenen spreekt, bedoelt vaak geen oosterse kerk. Hier betekent orthodox ook rechtzinnig: trouw aan de klassieke leer van de kerk. Zo spreekt men van orthodox-protestanten of van een orthodoxe gereformeerde gemeente. Dat heeft met de oosters-orthodoxe kerk niets te maken. Het woord wil in beide gevallen zeggen: vasthouden aan de rechte leer, wat Paulus de gezonde leer noemt (Titus 2:1). Wat die rechte leer is, daarover denken Oost en Reformatie op belangrijke punten verschillend.
Waar christenen verschillen
Wat vaststaat: orthodoxe en reformatorische christenen belijden samen de ene God in drie Personen en Christus als waarachtig God en waarachtig mens. De geloofsbelijdenis van Nicea is hun gemeenschappelijke erfgoed. Op deze punten staan zij naast elkaar.
Het verschil begint bij het gezag. Orthodoxe christenen zien de Schrift als het hart van de heilige overlevering van de kerk, en lezen haar zoals de kerkvaders en de concilies haar uitlegden. Zij wijzen op Paulus: 'houdt de inzettingen, die u geleerd zijn, hetzij door ons woord, hetzij door onzen zendbrief' (2 Thessalonicenzen 2:15). De Reformatie leest daar dat de apostolische leer, die nu in de Schrift is vastgelegd, het laatste woord heeft, ook boven latere tradities.
Daaruit volgen andere verschillen. Het tweede gebod verbiedt beelden te maken om ze te vereren: 'Gij zult u geen gesneden beeld, noch enige gelijkenis maken' (Exodus 20:4). Orthodoxe christenen onderscheiden de verering van een icoon van de aanbidding die alleen God toekomt; reformatorische christenen vinden dat onderscheid in de Schrift niet terug. Ook over de heiligen en Maria is het verschil groot: 'Want er is een God, er is ook een Middelaar Gods en der mensen, de Mens Christus Jezus' (1 Timotheüs 2:5). En waar de Reformatie de rechtvaardiging door het geloof alleen centraal stelt, spreekt het Oosten liever over de weg van genezing en vergoddelijking.
Wat zeggen de belijdenisgeschriften?
Zondag 35 van de Heidelbergse Catechismus gaat over het tweede gebod. Op de vraag of men beelden in de kerken mag dulden als boeken voor de leken, antwoordt de catechismus: 'Neen; want wij moeten niet wijzer zijn dan God, Die Zijn Christenheid niet door stomme beelden, maar door de levende verkondiging Zijns Woords wil onderwezen hebben' (Heidelbergse Catechismus, Zondag 35, vraag 98).
De Nederlandse Geloofsbelijdenis belijdt in artikel 11 dat de Heilige Geest van eeuwigheid van de Vader en de Zoon uitgaat, en daarmee de westerse lijn van het Filioque. In artikel 7 belijdt zij dat de Schrift de volkomen regel van het geloof is en dat menselijke geschriften en gewoonten, hoe oud of eerbiedwaardig ook, niet boven de waarheid van God gesteld mogen worden. Meer over de vele kerken en hun herkomst leest u bij waarom zijn er zoveel kerken?.
'Heilig ze in Uw waarheid; Uw woord is de waarheid' (Johannes 17:17)