Wie de Bergrede opslaat, leest eerst een rij korte zinnen die allemaal met hetzelfde woord beginnen: zalig. Ze behoren tot de bekendste woorden van de Heere Jezus en roepen toch vragen op: hoeveel zijn het er, wat betekent zalig precies, en zijn het voorwaarden om in de hemel te komen? Hieronder leest u wat ze zeggen, met citaten uit de Statenvertaling, en wat de kerk erover belijdt.
Wat zijn de zaligsprekingen in de Bijbel?
De zaligsprekingen staan aan het begin van de Bergrede, de lange toespraak van de Heere Jezus in Mattheüs 5 tot 7. Toen Hij de schare zag, klom Hij op een berg en ging zitten; Zijn discipelen kwamen tot Hem en Hij begon hen te leren (Mattheüs 5:1-2). Zijn eerste woorden luiden: 'Zalig zijn de armen van geest; want hunner is het Koninkrijk der hemelen' (Mattheüs 5:3).
Elke zaligspreking heeft dezelfde bouw. Eerst noemt Jezus de mensen die zalig zijn, daarna geeft Hij de reden, ingeleid met het woord want. Die reden is steeds een gave van God: het Koninkrijk, troost, verzadiging, barmhartigheid, het zien van God Zelf. De eerste en de achtste zaligspreking eindigen met dezelfde belofte, het Koninkrijk der hemelen (Mattheüs 5:3 en 5:10). Zo staan alle uitspraken daartussen in het licht van dat Koninkrijk, dat Jezus vanaf het begin van Zijn prediking aankondigde (Mattheüs 4:17). Wat de Bijbel daarmee bedoelt, leest u bij de vraag wat het Koninkrijk van God is.
Een uitleg vers voor vers vindt u in de uitleg van Mattheüs 5, het verloop van de hele toespraak in het bijbelverhaal over Jezus' onderwijs op de berg.
Hoeveel zaligsprekingen zijn er?
In Mattheüs 5:3-10 staan acht zaligsprekingen in de derde persoon. Zalig zijn de armen van geest, die treuren, de zachtmoedigen, die hongeren en dorsten naar de gerechtigheid, de barmhartigen, de reinen van hart, de vreedzamen en die vervolgd worden om der gerechtigheid wil. In vers 11 begint Jezus nog eens met zalig, maar nu spreekt Hij Zijn hoorders rechtstreeks aan: zij zijn zalig als de mensen hen om Zijnentwil smaden en vervolgen. Wie dat vers apart telt, komt op negen zaligsprekingen, anders op acht. Beide tellingen komen voor; de inhoud is dezelfde.
Het helpt om de rij in twee helften te lezen. De eerste vier beschrijven iemand die zijn nood voor God kent: arm van geest, treurend, zachtmoedig en hongerig naar gerechtigheid. Daarover zegt Jezus: 'Zalig zijn die hongeren en dorsten naar de gerechtigheid; want zij zullen verzadigd worden' (Mattheüs 5:6). De volgende vier laten zien hoe zo iemand tegenover anderen leeft: barmhartig, rein, vreedzaam, en bereid om daarvoor te lijden. Bij de zesde staat een grote belofte: 'Zalig zijn de reinen van hart; want zij zullen God zien' (Mattheüs 5:8). Een rein hart is een onverdeeld hart, dat God zoekt zonder bijbedoeling (vergelijk Psalm 24:4).
Veel van deze woorden hebben wortels in het Oude Testament. De zachtmoedigen die het aardrijk beërven, herinneren aan Psalm 37:11. De troost voor wie treuren, doet denken aan de Gezalfde van Jesaja 61, Die gezonden is om alle treurigen te troosten (Jesaja 61:2). Jezus las het begin van die profetie in Nazareth en zei dat zij vervuld was (Lukas 4:18-21).
Wat betekent zalig in de zaligsprekingen?
Zalig zegt meer dan gelukkig, want het hangt niet af van omstandigheden of stemming. Wie zalig is, staat in de gunst van God en deelt in wat Hij geeft. De Psalmen gebruiken het verwante woord welgelukzalig, bijvoorbeeld aan het begin van Psalm 1 en in Psalm 32: 'Welgelukzalig is hij, wiens overtreding vergeven, wiens zonde bedekt is' (Psalm 32:1). Paulus haalt die psalm aan met de woorden: zalig zijn zij, welker ongerechtigheden vergeven zijn (Romeinen 4:6-7). De kern van zaligheid is dus dat God een mens genadig aanneemt.
Daarom spreekt Jezus de zaligsprekingen uit als een vaststelling. Hij geeft geen opdracht om zalig te worden. Hij zegt van zulke mensen dat ze zalig zijn, ook nu ze nog treuren, hongeren of vervolgd worden. De beloften zijn deels al werkelijkheid en wachten deels op de toekomst, wanneer God alle tranen van hun ogen zal afwissen (Openbaring 21:4).
Zijn de zaligsprekingen voorwaarden om in de hemel te komen?
Soms worden de zaligsprekingen gelezen als een lijst van deugden: wie zachtmoedig, barmhartig en vreedzaam genoeg is, verdient de hemel. Dat past niet bij de eerste zaligspreking. De armen van geest zijn mensen die weten dat ze voor God niets hebben om op te bouwen. De tollenaar in de tempel bad: 'O God! wees mij zondaar genadig!' (Lukas 18:13). Juist zulken krijgen het Koninkrijk als gave.
Zo spreekt de hele Schrift over het behoud: 'Want uit genade zijt gij zalig geworden door het geloof' (Efeze 2:8). Paulus voegt eraan toe dat het niet uit de werken is, opdat niemand roeme (Efeze 2:9). Meer hierover leest u bij de vraag wat genade in de Bijbel betekent.
De zaligsprekingen beschrijven dus de kenmerken van de burgers van het Koninkrijk: zo ziet het leven eruit van mensen die God uit genade aanneemt en door Zijn Geest vernieuwt. Elke gelovige herkent er iets van, en ziet tegelijk hoeveel er nog ontbreekt. Volkomen waar zijn ze alleen in Christus Zelf. Hij noemt Zichzelf zachtmoedig en nederig van hart (Mattheüs 11:29), Hij weende over Jeruzalem (Lukas 19:41) en Hij werd vervolgd terwijl Hij geen zonde gedaan had (1 Petrus 2:22-23). Wie bij Hem hoort, volgt Hem daarin na.
Dat neemt de ernst niet weg. Jezus zegt tot Zijn hoorders dat hun gerechtigheid overvloediger moet zijn dan die van de Schriftgeleerden en Farizeeën (Mattheüs 5:20). Die gerechtigheid ontvangt de gelovige in Christus (Filippenzen 3:9), en zij wordt zichtbaar in een vernieuwd leven.
Wat is het verschil tussen Mattheüs 5 en Lukas 6?
Lukas geeft een kortere rij in Lukas 6:20-23. Daar staat Jezus op een vlakke plaats (Lukas 6:17), slaat Hij Zijn ogen op over Zijn discipelen en zegt: 'Zalig zijt gij, armen, want uwer is het Koninkrijk Gods' (Lukas 6:20). Lukas noemt vier zaligsprekingen in de tweede persoon en laat er vier keer wee op volgen, onder meer over de rijken en de verzadigden (Lukas 6:24-26). Lukas schrijft Koninkrijk Gods waar Mattheüs Koninkrijk der hemelen zegt; Mattheüs gebruikt beide namen zelf ook naast elkaar (Mattheüs 19:23-24).
Uitleggers verschillen over de vraag of Mattheüs en Lukas dezelfde toespraak weergeven. Sommigen zien één prediking, door beide evangelisten op eigen wijze samengevat; anderen denken dat Jezus dit onderwijs vaker gaf. Wat vaststaat, is dat de twee elkaar aanvullen. De armen bij Lukas zijn discipelen die om Jezus' wil arm en veracht zijn; bij Mattheüs valt de nadruk op de armoede van geest. In beide gevallen gaat het om mensen die niets van zichzelf verwachten en alles van God.
Wie Mattheüs met anderen wil lezen, vindt hulp in de bijbelstudiegids bij het evangelie naar Mattheüs.
Wat zeggen de belijdenisgeschriften?
De belijdenisgeschriften behandelen de zaligsprekingen niet afzonderlijk. Ze geven wel antwoord op de vraag die deze woorden oproepen: waarom zou iemand die uit genade zalig wordt, nog barmhartig, rein en vreedzaam leven? Zondag 32 van de Heidelbergse Catechismus stelt precies die vraag en antwoordt: 'Daarom, dat Christus, nadat Hij ons met Zijn bloed gekocht heeft, ons ook door Zijn Heiligen Geest vernieuwt tot Zijn evenbeeld' (Heidelbergse Catechismus, Zondag 32, vraag 86).
Goede werken zijn dus een vrucht van de verlossing, geen prijs ervoor. De Catechismus noemt drie doelen: dat wij ons met ons hele leven dankbaar bewijzen en God door ons geprezen wordt, dat wij van ons geloof verzekerd worden uit de vruchten, en dat onze naasten voor Christus gewonnen worden. Dat laatste sluit aan bij wat Jezus direct na de zaligsprekingen zegt over het licht dat voor de mensen moet schijnen (Mattheüs 5:16).
Artikel 24 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis zegt hetzelfde in andere woorden. Het ware geloof maakt een mens tot een nieuw mens en brengt goede werken voort, maar die werken tellen niet mee voor onze rechtvaardiging. Ze zijn goed omdat ze uit het geloof voortkomen en door Gods genade geheiligd zijn. Zo zijn de zaligsprekingen het portret van een leven dat uit genade voortkomt en uitziet naar de dag dat Gods kinderen Hem zullen zien.
'want wij zullen Hem zien, gelijk Hij is' (1 Johannes 3:2)