De Farizeeër en de tollenaar

De gelijkenis van de Farizeeër en de tollenaar staat alleen in het evangelie naar Lukas, in Lukas 18. Lukas plaatst haar in het deel van zijn evangelie waarin Jezus op weg is naar Jeruzalem (Lukas 9:51), direct na de gelijkenis van de onrechtvaardige rechter, die over het volhouden in het gebed gaat (Lukas 18:1-8). Ook nu gaat het over bidden, maar met een andere vraag: met welk hart komt een mens tot God?

Aan wie vertelde Jezus de gelijkenis van de Farizeeër en de tollenaar?

Lukas noemt eerst de hoorders. Jezus sprak deze gelijkenis "tot sommigen, die bij zichzelven vertrouwden, dat zij rechtvaardig waren, en de anderen niets achtten" (Lukas 18:9). Hij noemt geen namen en ook geen groep. Het gaat om een houding: vertrouwen op de eigen rechtvaardigheid en neerzien op anderen. Die twee horen bij elkaar. Wie meent dat hij voor God in orde is, stelt zich gemakkelijk boven een ander.

Wat bad de Farizeeër in de tempel?

Twee mannen gaan op naar de tempel om te bidden. De een is een Farizeeër, de ander een tollenaar (Lukas 18:10). De Farizeeër gaat staan, zoals men gewoonlijk staande bad (vergelijk Markus 11:25), en bidt bij zichzelf. Hij begint met dank: "O God! ik dank U, dat ik niet ben gelijk de anderen mensen, rovers, onrechtvaardigen, overspelers; of ook gelijk deze tollenaar" (Lukas 18:11). Daarna noemt hij wat hij doet: "Ik vast tweemaal per week; ik geef tienden van alles, wat ik bezit" (Lukas 18:12).

Het gebed begint bij God, maar het gaat over de bidder. Er staat geen schuldbelijdenis in en geen enkele vraag. De Farizeeër meet zich aan anderen en wijst daarbij naar de man die verderop staat. Niets in de gelijkenis zegt dat hij loog over zijn vasten of zijn tienden, en Jezus keurt het vasten en het geven hier niet af. Het probleem is waarop deze man vertrouwt.

Wat betekent: O God, wees mij zondaar genadig?

De tollenaar blijft van verre staan. Hij wil zelfs zijn ogen niet opheffen naar de hemel, en hij slaat op zijn borst (Lukas 18:13). Dat is een teken van rouw en berouw; zo keerden ook de scharen bij het kruis terug, "slaande op hun borsten" (Lukas 23:48). Zijn gebed is kort: "O God! wees mij zondaar genadig" (Lukas 18:13). Hij noemt geen werk en geen ander mens. Hij noemt God, en hij noemt zichzelf zondaar. In het Grieks staat er zelfs: mij, de zondaar. Hij vergelijkt zich niet, hij belijdt.

Het Griekse werkwoord voor genadig zijn hoort bij de woorden voor verzoening. De tollenaar vraagt dus niet om een vriendelijk oog, maar om verzoening van zijn schuld.

Wat betekent: deze ging gerechtvaardigd naar huis?

Dan spreekt Jezus Zijn oordeel uit: "Ik zeg ulieden: Deze ging af gerechtvaardigd in zijn huis, meer dan die" (Lukas 18:14). Gerechtvaardigd betekent: door God vrijgesproken, rechtvaardig verklaard. Dat is precies wat de hoorders uit Lukas 18:9 voor zichzelf meenden te bezitten. De woorden meer dan die worden meestal verstaan als: deze wel, en die niet. Het verrassende is niet dat de Farizeeër tekortschiet, maar dat de tollenaar wordt aangenomen zonder dat hij iets kon aanbieden.

Jezus sluit af met een regel die Hij vaker uitsprak: "want een ieder, die zichzelven verhoogt, zal vernederd worden, en die zichzelven vernedert, zal verhoogd worden" (Lukas 18:14). Dezelfde regel staat in Lukas 14:11 en Mattheüs 23:12. Het is God Die vernedert en verhoogt.

Wat volgt er na de gelijkenis van de Farizeeër en de tollenaar?

Direct daarna brengen mensen kleine kinderen bij Jezus, en de discipelen bestraffen hen (Lukas 18:15). Jezus roept de kinderen tot Zich en zegt dat wie het Koninkrijk Gods niet ontvangt als een kind, er geenszins in zal komen (Lukas 18:17). Veel uitleggers zien die twee gedeelten als een paar: wie niets heeft om te bieden, ontvangt. Zie Jezus zegent de kinderen. Een hoofdstuk later gaat Jezus het huis binnen van een andere tollenaar, Zacheüs (Lukas 19:1-10).

De Farizeeën waren een beweging binnen het jodendom die de wet nauwgezet wilde houden, ook in het dagelijks leven. Paulus noemt zichzelf vroeger "naar de wet een Farizeer" en zegt dat hij naar de rechtvaardigheid die in de wet is, onberispelijk was (Filippenzen 3:5-6). Niet alle Farizeeën stonden tegenover Jezus: Nikodemus, die Jezus opzocht, was een van hen (Johannes 3:1-2).

Tollenaars inden tol en belasting voor de Romeinen of voor de vorsten die onder Rome regeerden. Velen eisten meer dan was vastgesteld. Johannes de Doper zei tegen hen: "Eist niet meer, dan hetgeen u gezet is" (Lukas 3:13). Daarom werden zij in één adem genoemd met zondaars (Lukas 15:1).

De wet schreef één vastendag per jaar voor. Op de Grote Verzoendag moest Israël de zielen verootmoedigen (Leviticus 16:29), wat werd verstaan als vasten. Tienden vroeg de wet van de opbrengst van het land (Deuteronomium 14:22). De Farizeeër deed beide veel vaker en ruimer dan geboden was. De tempel stond in Jeruzalem op de tempelberg, en daarom spreekt de tekst van opgaan.

De gelijkenis laat in de eerste plaats zien hoe God een zondaar rechtvaardigt. Niet de man met de meeste goede werken gaat vrijgesproken naar huis, maar de man die alleen om genade vraagt. De Farizeeër vertrouwde bij zichzelf dat hij rechtvaardig was; de tollenaar zocht het buiten zichzelf, bij God. Paulus zegt later hetzelfde zonder beeld: God is Hij "Die den goddeloze rechtvaardigt" (Romeinen 4:5), en "de mens door het geloof gerechtvaardigd wordt, zonder de werken der wet" (Romeinen 3:28). In de reformatorische uitleg staat deze gelijkenis daarom dicht bij de leer van de rechtvaardiging (vergelijk Heidelbergse Catechismus, Zondag 23, vraag 60).

De gelijkenis laat ook zien dat God het hart ziet. Tegen de Farizeeën had Jezus gezegd: "God kent uw harten; want dat hoog is onder de mensen, is een gruwel voor God" (Lukas 16:15). Vasten en tienden geven waren niet verkeerd. Maar ze werden de grond van het vertrouwen en de maat om anderen te verachten. De HEERE zegt bij Jesaja: "op dezen zal Ik zien, op den arme en verslagene van geest" (Jesaja 66:2), en in Psalm 51 staat: "een gebroken en verslagen hart zult Gij, o God! niet verachten" (Psalm 51:19).

Nederigheid is hier geen nieuwe prestatie. De tollenaar wordt niet vrijgesproken omdat hij zo nederig bad, alsof zijn borstslag zijn zonden goedmaakte. Hij wordt vrijgesproken omdat God genadig is, en daar vraagt zijn gebed om. Zijn bede om verzoening wijst vooruit naar Christus. Hetzelfde Griekse werkwoord gebruikt de brief aan de Hebreeën voor Hem: Hij moest de broederen gelijk worden om een barmhartig en een getrouw Hogepriester te zijn, "om de zonden des volks te verzoenen" (Hebreeën 2:17).

God wil gezocht worden met lege handen. Wie bidt, hoeft niet eerst op te sommen wat hij gedaan heeft. Het gebed van de tollenaar is kort genoeg voor ieder mens, en het is genoeg, omdat God genadig is: "Indien wij onze zonden belijden, Hij is getrouw en rechtvaardig, dat Hij ons de zonden vergeve" (1 Johannes 1:9).

Het vergelijken met anderen loopt dood. Naar menselijke maat leefde de Farizeeër beter dan de tollenaar. Maar God legt niet de ene mens naast de andere. Hij legt ons naast Zijn heilige wet. Dan wordt alle mond gestopt, "want door de wet is de kennis der zonde" (Romeinen 3:19-20).

Deze gelijkenis heeft ook een valkuil. Wie haar leest, kan gaan denken: gelukkig ben ik niet zoals die Farizeeër. Dan bidt men zijn gebed opnieuw, alleen met een andere naam erin. De gelijkenis is gericht tot ieder die op zichzelf vertrouwt en anderen niets acht, ook tot wie in de kerk is opgegroeid en de afloop al kent. God geeft genade aan de nederigen (Jakobus 4:6), en nederigheid begint waar wij onze eigen schuld belijden en niet die van een ander.