Bijna elk gebed eindigt ermee, in de kerk, aan tafel en bij het slapengaan. Toch staan we niet altijd stil bij wat we precies zeggen als we amen zeggen. Het woord is ouder dan de kerk: het komt uit het Hebreeuws van het Oude Testament en werd zonder vertaling overgenomen in het Grieks van het Nieuwe Testament. Wie amen zegt, zegt ja: op een gebed, op een lofprijzing en op wat God belooft.
Wat betekent amen letterlijk?
Amen hangt samen met een Hebreeuws werkwoord dat vast staan, betrouwbaar zijn betekent. Wie amen zegt, zegt daarom: dit staat vast, dit is waar, zo zal het zijn. Uit dezelfde stam komen de Hebreeuwse woorden voor geloof en trouw (emunah) en voor waarheid (emet). Geloven is in de taal van het Oude Testament dus: steunen op iets wat vast staat.
Jesaja speelt met die samenhang als hij koning Achaz oproept God te vertrouwen: 'Indien gijlieden niet gelooft, zekerlijk, gij zult niet bevestigd worden' (Jesaja 7:9). Geloven en bevestigd worden zijn in het Hebreeuws twee vormen van hetzelfde werkwoord. Wie zich niet aan God vastmaakt, staat zelf ook niet vast.
De Statenvertaling laat het woord vaak onvertaald staan als Amen. Soms geeft zij het weer met een Nederlands woord, zoals voorwaar in de evangeliën en waarheid bij Jesaja (zie hieronder).
Waar komt het woord amen vandaan?
Het woord amen komt uit het Hebreeuws, de taal van het Oude Testament. De Joodse gemeente zei het in tempel en synagoge, en de eerste christenen namen het over. Het Grieks van het Nieuwe Testament vertaalde het niet, het Latijn van de kerk evenmin, en zo kwam het vrijwel onveranderd in bijna alle talen terecht: amen in het Nederlands, het Engels en het Duits. Ook in de islam zegt men amin na de eerste soera van de Koran, een vorm van hetzelfde woord. Halleluja en hosanna kwamen op dezelfde manier onvertaald in de kerk; wat halleluja betekent, leest u bij die vraag.
In het Nederlands leeft het woord ook buiten de kerk. Het werkwoord beamen is ervan afgeleid: iets beamen is er ja op zeggen, het bevestigen. Wie in een gesprek zegt: daar zeg ik amen op, bedoelt hetzelfde: zo is het. Soms ziet u de spelling ameen, naar de uitspraak met een lange e; het is hetzelfde woord. De betekenis is overal gelijk: het staat vast.
Waar staat amen in het Oude Testament?
Een sprekend voorbeeld staat in Deuteronomium 27. Voor de intocht in het beloofde land gaf Mozes opdracht dat de Levieten twaalf vervloekingen zouden uitroepen over wie Gods wet zou overtreden, ook in het verborgene. Na elke vloek klinkt hetzelfde: 'En al het volk zal antwoorden en zeggen: Amen' (Deuteronomium 27:15). Met dat ene woord erkent het volk dat Gods oordeel rechtvaardig is en bindt het zich aan Zijn verbond. Amen is hier geen vrome afsluiting; het is een handtekening.
Daarnaast is amen het antwoord van de gemeente op een lofprijzing. Toen Ezra het wetboek opende, loofde hij de HEERE, en al het volk antwoordde met amen, amen, met opgeheven handen (Nehemia 8:7). Psalm 41 sluit het eerste deel van het psalmboek af met: 'Geloofd zij de HEERE, de God Israëls, van eeuwigheid en tot in eeuwigheid! Amen, ja, amen' (Psalm 41:14). Op vergelijkbare wijze sluiten Psalm 72, 89 en 106 af.
Amen kan ook een wens zijn. Toen de valse profeet Hananja beloofde dat de ballingen binnen twee jaar uit Babel zouden terugkeren, zei Jeremia: 'Amen, de HEERE doe alzo' (Jeremia 28:6). Hij wenste het van harte, maar hij voegde eraan toe dat van een profeet die vrede voorzegt pas de vervulling laat zien of hij door de HEERE gezonden is (Jeremia 28:9). Een amen is dus zo vast als het woord van God waarop het rust.
Waarom zei Jezus 'voorwaar'?
In de evangeliën begint de Heere Jezus veel uitspraken met voorwaar zeg Ik u. In het Grieks staat daar amen; de kanttekening van de Statenvertaling bij Johannes 3:5 merkt dat ook op. In het Evangelie naar Johannes staat het steeds dubbel, zoals in het gesprek met Nicodemus: 'Voorwaar, voorwaar zeg Ik u: Tenzij dat iemand wederom geboren worde, hij kan het Koninkrijk Gods niet zien' (Johannes 3:3).
Opvallend is de plaats van het woord. Bij anderen volgt amen op wat iemand anders gezegd heeft: het volk beaamt de wet, de gemeente beaamt het gebed. Jezus zet het vóór Zijn eigen woorden. Hij heeft niemand nodig om te bevestigen wat Hij zegt; Hij staat er Zelf voor in, omdat Hij spreekt wat Hij weet en gezien heeft (Johannes 3:11). Zo verzekert Hij ook dat geen jota of tittel van de wet zal voorbijgaan voordat alles geschied is (Mattheüs 5:18).
Waarom wordt Jezus de Amen genoemd?
In de brief aan de gemeente van Laodicea stelt Christus Zich voor met een opmerkelijke naam: 'Dit zegt de Amen, de trouwe, en waarachtige Getuige' (Openbaring 3:14). Tegenover een gemeente die lauw was en zichzelf rijk vond (Openbaring 3:15-17), staat Hij als de Ene op Wie volkomen te bouwen is. Wat Hij zegt, staat vast. Meer over dit hoofdstuk leest u in de uitleg van Openbaring 3.
Die naam heeft wortels in het Oude Testament. Jesaja spreekt tweemaal over de God der waarheid (Jesaja 65:16); in het Hebreeuws staat daar het woord amen. Wat van God gezegd wordt, wordt in Openbaring van Christus gezegd.
Paulus legt uit waarom. Hij moest zich verdedigen toen hij zijn reisplannen had veranderd en men hem lichtvaardigheid verweet (2 Korinthe 1:15-17). Hij antwoordt dat de Zoon van God niet ja en neen was, maar ja in Hem (2 Korinthe 1:19), en hij voegt eraan toe: 'Want zovele beloften Gods als er zijn, die zijn in Hem ja, en zijn in Hem amen, Gode tot heerlijkheid door ons' (2 Korinthe 1:20). Alle beloften van God worden in Christus vervuld. Daarom kan de gemeente er haar amen op zeggen. Ook de naam Christus wijst op die vervulling, zoals u leest bij de vraag wat de naam Christus betekent.
Wat betekent amen na een gebed?
Al in de eerste gemeenten zei de gemeente amen op het gebed van een ander. Daarom moest dat gebed verstaanbaar zijn, schrijft Paulus: 'hoe zal degene, die de plaats eens ongeleerden vervult, amen zeggen op uw dankzegging' (1 Korinthe 14:16). Een amen is instemming. Wie amen zegt op het gebed van een voorganger of een vader aan tafel, maakt dat gebed tot zijn eigen gebed.
Na het eigen gebed betekent amen: wat ik gebeden heb, meen ik, en ik vertrouw erop dat God het hoort. Het Onze Vader eindigt in de Statenvertaling met de lofprijzing en het amen (Mattheüs 6:13). Wat de afzonderlijke beden betekenen, leest u in de uitleg van het Onze Vader; meer teksten over bidden vindt u bij het onderwerp gebed. Net als amen is Kyrie eleison, Heere, ontferm U, een kort gebedswoord dat de kerk onvertaald overnam; zie wat Kyrie eleison betekent.
In veel kerken antwoordt de gemeente na de zegen met een gezongen amen. Ook dat sluit aan bij de Schrift: in Openbaring zeggen de vier dieren amen op de lofzang in de hemel (Openbaring 5:14), en de gemeente op aarde antwoordt op de belofte van Christus' komst met amen en met het gebed dat Hij komen mag (Openbaring 22:20).
Wat zeggen de belijdenisgeschriften?
De Heidelbergse Catechismus eindigt zijn uitleg van het Onze Vader met dit woord. In Zondag 52 van de Heidelbergse Catechismus luidt de laatste vraag wat het woordje amen betekent. Het antwoord: 'Amen wil zeggen: Het zal waar en zeker zijn. Want mijn gebed is veel zekerder van God verhoord, dan ik in mijn hart gevoel dat ik zulks van Hem begeer' (Heidelbergse Catechismus, Zondag 52, vraag 129).
Dat is een troostrijk antwoord. De zekerheid van het gebed hangt niet af van de kracht van het gevoel waarmee iemand bidt. Zij rust op God, Die als Koning alle dingen machtig is en ons het goede wil en kan geven (vraag 128). Eerder noemt de Catechismus als vaste grond van het gebed dat God het om Christus' wil zeker wil verhoren, zoals Hij in Zijn Woord beloofd heeft (Zondag 45, vraag 117). Ook wie met een zwak geloof bidt, mag daarom amen zeggen. Verhoren wil daarbij zeggen dat God geeft wat goed is, op Zijn tijd, ook als dat anders is dan wij vroegen. Wie de grondtaal niet kent, leert hier toch de kern van het woord: het zal waar en zeker zijn, omdat God trouw is.
De Bijbel zelf eindigt ook met dit woord. Het laatste vers is een zegenbede over de gemeente:
'De genade van onzen Heere Jezus Christus zij met u allen. Amen' (Openbaring 22:21)