Genade is een woord dat in de kerk vaak klinkt: in de preek, in de zegen aan het eind van de dienst en in de psalmen. Juist doordat het zo vertrouwd is, kan er weinig inhoud meer achter zitten. Hieronder leest u wat de Bijbel zelf met genade bedoelt, welke woorden het Hebreeuws en het Grieks ervoor gebruiken, hoe algemene en bijzondere genade zich tot elkaar verhouden en waarom de Reformatie zo vasthield aan genade alleen.
Wat is genade in de Bijbel?
In de Bijbel is genade Gods gunst, die een mens ontvangt zonder dat hij die verdiend heeft. Sterker nog: hij heeft het tegendeel verdiend. Paulus zegt het in zijn brief aan de Efeziërs zo: 'Want uit genade zijt gij zalig geworden door het geloof; en dat niet uit u, het is Gods gave' (Efeze 2:8). Het vers daarna voegt eraan toe dat het niet uit de werken is, zodat niemand kan roemen (Efeze 2:9).
Drie dingen vallen in deze woorden op. Genade gaat uit van God en begint dus nooit bij de mens. Genade redt: het gaat om zalig worden, om behoud uit de geestelijke dood waarin de mens door de zonde ligt (Efeze 2:1-5). En genade sluit elk roemen uit, want wie ontvangt, heeft niets om op te wijzen. De brief aan de Romeinen zegt het met dezelfde nadruk: zondaars 'worden om niet gerechtvaardigd, uit Zijn genade, door de verlossing, die in Christus Jezus is' (Romeinen 3:24). Om niet betekent: gratis, zonder tegenprestatie.
In de uitleg van Efeze 2 leest u hoe Paulus de lijn trekt van dood door de misdaden naar levend gemaakt met Christus. Een overzicht van de teksten zelf staat bij bijbelteksten over Gods genade.
Wat betekent genade? Chen, chesed en charis
Het Nederlandse woord genade staat voor meer dan één woord in de grondtekst. In het Oude Testament is dat vooral het Hebreeuwse chen: de gunst die iemand vindt bij een ander die hem niets verschuldigd is. Zo staat er vlak voor de zondvloed: 'Maar Noach vond genade in de ogen des HEEREN' (Genesis 6:8).
Daarnaast gebruikt het Oude Testament het woord chesed, dat de Statenvertaling meestal weergeeft met goedertierenheid of weldadigheid. Het gaat om Gods trouwe liefde binnen het verbond, die Hij blijft bewijzen aan een volk dat Hem telkens ontrouw wordt. Beide klinken samen in Psalm 103: 'Barmhartig en genadig is de HEERE, lankmoedig en groot van goedertierenheid' (Psalm 103:8). Twee verzen verder staat wat dat voor zondaars betekent: Hij doet ons niet naar onze zonden (Psalm 103:10). Genade en liefde horen zo bij elkaar; over het woord dat het Nieuwe Testament voor Gods liefde gebruikt, leest u meer bij de betekenis van agape.
In het Nieuwe Testament is het Griekse woord charis, gunst of welwillendheid. De apostelen vullen dat woord met de gave van God in Christus. Johannes schrijft: 'Want de wet is door Mozes gegeven, de genade en de waarheid is door Jezus Christus geworden' (Johannes 1:17). Daarmee is de wet niet afgedaan. Al bij de Sinaï noemde de HEERE Zichzelf barmhartig en genadig (Exodus 34:6); in Christus, het Woord Dat vlees geworden is, vol van genade en waarheid (Johannes 1:14), is die genade ten volle verschenen. Genade in de Bijbel heeft dus een naam en een gezicht.
Wat is het verschil tussen algemene en bijzondere genade?
In de reformatorische theologie wordt onderscheid gemaakt tussen algemene en bijzondere genade. Met algemene genade wordt de goedheid bedoeld die God aan alle mensen bewijst, gelovig of ongelovig: leven, gezondheid, oogst, orde in de samenleving. De Heere Jezus zegt dat de Vader Zijn zon laat opgaan over bozen en goeden en laat regenen over rechtvaardigen en onrechtvaardigen (Mattheüs 5:45). Paulus en Barnabas zeggen in Lystre dat God Zich nooit onbetuigd heeft gelaten, doordat Hij regen en vruchtbare tijden gaf (Handelingen 14:17).
Bijzondere genade is de genade die redt. God trekt een zondaar tot Christus, vergeeft hem zijn zonden en vernieuwt hem door de Heilige Geest. Daarover gaat Titus 2: 'Want de zaligmakende genade Gods is verschenen aan alle mensen' (Titus 2:11). De verzen ervoor spreken over dienstknechten (Titus 2:9-10). In dat verband betekent alle mensen dat deze genade aan geen volk of stand gebonden is. Zij is verschenen in de komst van Christus.
De term algemene genade is een theologische aanduiding, geen bijbels woord; daarom spreken sommigen liever van Gods algemene goedheid. Dat God aan alle mensen goede gaven geeft, erkennen beide kanten; het verschil zit in de vraag of die goedheid ook gunst genoemd kan worden. Alleen wie in Christus is, ontvangt de genade die zalig maakt.
Waarom redt alleen genade?
De Reformatie zette voorop wat later in twee woorden is samengevat: sola gratia, alleen genade. Daarmee keerde zij terug naar wat Paulus al schreef. Hij redeneert scherp: 'En indien het door genade is, zo is het niet meer uit de werken; anderszins is de genade geen genade meer' (Romeinen 11:6). Genade en verdienste laten zich niet mengen. Moest een mens ook maar een deel van zijn behoud zelf bijdragen, dan was het geen gave meer.
Die leer is eerlijk over de mens. De Schrift zegt dat alle mensen gezondigd hebben en de heerlijkheid van God missen (Romeinen 3:23). Wie geestelijk dood is, kan zichzelf niet levend maken (Efeze 2:5). Daarom begint het behoud bij God. Hij zond Zijn Zoon, Die de straf droeg die zondaars verdiend hadden; waarom dat nodig was, leest u bij de vraag waarom Jezus moest sterven. Goedkoop is genade dus allerminst. Christus is om onzentwil arm geworden, daar Hij rijk was (2 Korinthe 8:9).
Ook het geloof waardoor een mens de genade aanneemt, is geen prestatie. Efeze 2:8 zegt van het hele behoud door het geloof: het is Gods gave, en de Dordtse Leerregels noemen het geloof zelf uitdrukkelijk een gave Gods (hoofdstuk III/IV, artikel 14). Voor wie zijn eigen hart kent, is dat geen last. Het is een bevrijding: het behoud hangt af van Christus in Wie hij gelooft, en niet van de kracht of de kwaliteit van zijn geloof.
Is genade een vrijbrief om te zondigen?
Het oudste bezwaar tegen de leer van de genade staat al in de Bijbel: als God om niet vergeeft, waarom zou een mens dan nog zijn best doen? Paulus stelt die vraag hardop: 'Zullen wij in de zonde blijven, opdat de genade te meerder worde' (Romeinen 6:1). Zijn antwoord is kort en beslist: dat zij verre. Wie door genade met Christus verbonden is, is aan de zonde gestorven; de zonde heeft geen heerschappij meer over hem, ook al blijft de strijd ertegen (Romeinen 6:2, 14).
Genade vergeeft en vernieuwt. Dezelfde genade die volgens Titus 2:11 verschenen is, onderwijst volgens het volgende vers om de goddeloosheid te verzaken en godzalig te leven (Titus 2:12). Ook het bekende genadewoord in Efeze 2 loopt uit op de zin dat gelovigen Gods maaksel zijn, geschapen in Christus Jezus tot goede werken (Efeze 2:10). Goede werken zijn de vrucht van genade, nooit de grond ervan. Daarom noemt de Heidelbergse Catechismus het christelijk leven dankbaarheid.
Wat zeggen de belijdenisgeschriften?
De belijdenisgeschriften vatten samen wat de Schrift over genade leert. Zondag 23 van de Heidelbergse Catechismus vraagt hoe een mens rechtvaardig is voor God (vraag 60). Het antwoord is: alleen door een waar geloof in Jezus Christus, omdat God 'zonder enige verdienste mijnerzijds, uit louter genade mij de volkomen genoegdoening, gerechtigheid en heiligheid van Christus schenkt en toerekent' (Heidelbergse Catechismus, Zondag 23, vraag 60).
In artikel 22 en 23 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis belijdt de kerk dat een zondaar gerechtvaardigd wordt door het geloof in Christus alleen. Die rechtvaardiging bestaat in de vergeving van de zonden, uit genade, zonder dat hij op eigen verdiensten kan bouwen. De Dordtse Leerregels (hoofdstuk I, artikel 7) gaan terug tot de bron: God heeft de Zijnen uit louter genade, naar het vrije welbehagen van Zijn wil, in Christus verkoren. Zo begint de genade niet bij het moment waarop iemand gelooft, maar in Gods eeuwig voornemen.
'Mijn genade is u genoeg; want Mijn kracht wordt in zwakheid volbracht' (2 Korinthe 12:9)