In december staat in veel huiskamers een kerstboom. In andere christelijke gezinnen blijft hij bewust weg. Wie zich afvraagt of dat mag, hoort al snel twee bezwaren: Jeremia 10 zou de boom verbieden, en hij zou van heidense oorsprong zijn. Hieronder leest u wat Jeremia werkelijk beschrijft, wat er over de herkomst van de kerstboom bekend is, wat de Bijbel leert over vrijheid en geweten, en waar het met Kerst om gaat.
Staat de kerstboom in de Bijbel?
Nee, de versierde kerstboom ontstond eeuwen na de Bijbel. Wie de vraag stelt, komt meestal uit bij Jeremia 10. Daar waarschuwt de HEERE Zijn volk om de weg van de heidenen niet te leren (Jeremia 10:2). Dan volgt wat bij een eerste lezing op een kerstboom lijkt: 'het is hout, dat men uit het woud gehouwen heeft, een werk van des werkmeesters handen met de bijl. Men pronkt het op met zilver en met goud; zij hechten ze met nagelen en met hameren, opdat het niet waggele' (Jeremia 10:3-4).
Wie doorleest, ziet waar het over gaat: 'Zij zijn gelijk een palmboom van dicht werk, maar kunnen niet spreken; zij moeten gedragen worden, want zij kunnen niet gaan' (Jeremia 10:5). Het gaat om een gesneden godenbeeld, dat niet spreken en niet helpen kan. Jeremia zet daar de levende God tegenover, Die de Waarheid is en een eeuwig Koning (Jeremia 10:10). Jesaja beschrijft hetzelfde: van het ene deel van een stuk hout stookt een mens zijn vuur, van de rest maakt hij een god (Jesaja 44:15-17). Meer over het verband leest u in de uitleg van Jeremia 10.
Jeremia 10 gaat dus over afgoderij en zegt niets over een boom in de huiskamer. Wel blijft de waarschuwing staan: wie iets wat mensenhanden gemaakt hebben de eer geeft die God alleen toekomt, dient een afgod. Daarvoor waarschuwt Johannes de gemeente ook (1 Johannes 5:21).
Is de kerstboom christelijk of heidens?
Wat over de herkomst met bronnen te volgen is, wijst naar het Duitse taalgebied en de Elzas aan het eind van de middeleeuwen. Op 24 december, de dag waarop men daar Adam en Eva gedacht, werden daar toneelspelen over het paradijs opgevoerd, met een groenblijvende boom vol appels als boom in de hof van Eden (Genesis 2:9). Een van de oudste beschrijvingen van een versierde boom in huis komt uit Straatsburg, uit 1605: dennenbomen in de kamers, behangen met papieren rozen, appels, ouwels en suiker. Het verhaal dat Maarten Luther de eerste boom met kaarsjes versierde, is een latere legende zonder bron uit zijn eigen tijd. In Nederland raakte hij pas in de twintigste eeuw algemeen ingeburgerd.
Is hij dan heidens? Vaak wordt gezegd dat hij teruggaat op Germaanse winterfeesten. Groen in huis halen in de winter komt in veel culturen voor, maar een doorlopende lijn van heidense rituelen naar de versierde den in de huiskamer is niet aangetoond; de oudste bronnen komen uit een christelijke omgeving. Bijbels voorgeschreven is de boom evenmin.
In de Bijbel weegt het gebruik van een ding bovendien zwaarder dan de herkomst. Paulus wist dat vlees op de markt vaak eerst aan afgoden geofferd was, en toch mocht een christen het eten, omdat een afgod niets is in de wereld en de aarde des Heeren is (1 Korinthe 8:4 en 10:25-26). Anders ligt het bij de dienst aan God. Israël mocht niet navragen hoe de volken hun goden dienden om de HEERE op dezelfde manier te dienen (Deuteronomium 12:30-31). Dat onderscheid tussen huiselijke gewoonte en eredienst keert steeds terug.
Wat leert de Bijbel over vrijheid en geweten?
Voor zaken die God niet geboden en niet verboden heeft, geeft Romeinen 14 de lijn. Over spijzen en feestdagen schrijft Paulus: 'De een acht wel den enen dag boven den anderen dag; maar de ander acht al de dagen gelijk. Een iegelijk zij in zijn eigen gemoed ten volle verzekerd' (Romeinen 14:5). Aan de Kolossenzen schrijft hij: 'Dat u dan niemand oordele in spijs of in drank, of in het stuk des feest dags, of der nieuwe maan, of der sabbatten' (Kolossenzen 2:16).
Voor de kerstboom betekent dat:
- Wie een boom neerzet, mag niet neerzien op wie dat nalaat; wie hem weglaat, mag de ander niet oordelen. Beiden doen het voor de Heere (Romeinen 14:3-6).
- Wie twijfelt, laat het beter na, want al wat uit het geloof niet is, is zonde (Romeinen 14:23).
- Is een boom voor een ander een aanstoot, dan kan de liefde vragen hem weg te laten (1 Korinthe 8:9).
De maatstaf voor alles blijft: 'hetzij dat gij iets anders doet, doet het al ter ere Gods' (1 Korinthe 10:31). Trekt de boom de aandacht van Christus weg, of overstemt de gezelligheid het kerstevangelie? Die vraag mag elk gezin zich eerlijk stellen.
Waar gaat Kerst werkelijk om?
Het hart van Kerst ligt elders. Bij Bethlehem zei de engel tegen de herders: 'Vreest niet, want, ziet, ik verkondig u grote blijdschap, die al den volke wezen zal' (Lukas 2:10). Het Woord is vlees geworden en heeft onder ons gewoond (Johannes 1:14). De Zoon van God nam een echte menselijke natuur aan om voor zondaren te sterven en hen met God te verzoenen. Waarom dat nodig was, leest u bij waarom God mens werd.
Dat evangelie geeft de kerstdagen hun inhoud, met of zonder boom. Over de achtergrond van het feest leest u meer bij Kerst en het kerstfeest; het leesplan Van kribbe tot koningen gaat in dertien dagen door de kersttijd.
Waar christenen verschillen
Alle bijbelgetrouwe christenen zijn het erover eens dat Kerst om de geboorte van Christus draait en dat niets daarvan mag afleiden. Over de kerstboom lopen de overtuigingen uiteen, ook binnen de reformatorische kerken.
- Geen kerstboom: sommigen laten de boom weg, omdat zij in Jeremia 10 en de mogelijke heidense achtergrond reden tot voorzichtigheid zien, of omdat zij het feest eenvoudig willen houden. Wie helemaal geen kerkelijke feestdagen houdt, beroept zich vaak op Galaten 4:10. In Engeland schafte het parlement onder puriteinse invloed in 1647 zelfs de viering van Kerst af.
- Een boom als versiering: anderen zien de kerstboom als gewone versiering, zoals bloemen op tafel, en wijzen op de vrijheid van Romeinen 14.
- Een boom met christelijke uitleg: weer anderen geven de boom betekenis: het groen voor het eeuwige leven, het licht voor Christus. Reformatorische christenen zijn daar terughoudend in, omdat God Zelf bepaalt hoe Hij gediend wil worden.
- In het kerkgebouw: in veel reformatorische kerken staat in de kerkzaal geen kerstboom, omdat de eredienst bepaald wordt door wat God in Zijn Woord geboden heeft. In andere kerken staat er wel een.
Dit is een verschil in een ondergeschikt punt. Wie een boom heeft, is daarmee niet wereldser, en wie er geen heeft, is daarmee niet vromer; het Koninkrijk Gods is rechtvaardigheid, vrede en blijdschap door de Heilige Geest (Romeinen 14:17). Hoe uw eigen kerk hierin staat, kan uw predikant of kerkenraad u uitleggen.
Wat zeggen de belijdenisgeschriften?
De Drie Formulieren van Enigheid noemen de kerstboom niet, maar geven wel de maatstaf. In Zondag 35 van de Heidelbergse Catechismus (vraag 96) belijdt de kerk wat God in het tweede gebod (Exodus 20:4) wil: 'Dat wij God in generlei wijze afbeelden, noch op enige andere wijze vereren, dan Hij in Zijn Woord bevolen heeft' (Heidelbergse Catechismus, Zondag 35, vraag 96). Vraag 97 voegt eraan toe dat schepselen wel afgebeeld mogen worden, zolang men ze niet eert en God er niet door wil dienen. Een boom is een schepsel van God; de grens ligt bij verering en bij de dienst aan God.
Artikel 32 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis verwerpt alle menselijke vonden die men in de dienst van God zou willen invoeren om daarmee de gewetens te binden. Dat werkt naar twee kanten: niemand mag een kerstboom voorschrijven als deel van de godsdienst, en niemand mag een ander de vrijheid ontnemen waar God niets voorschrijft. De kerken van de Reformatie in Nederland hielden overigens wel kerstfeest: de kerkorde van Dordrecht (1619, artikel 67) noemt naast de zondag de Kerstdag, Pasen en Pinksteren, elk met de dag erna.
'Namelijk dat u heden geboren is de Zaligmaker, welke is Christus, de Heere, in de stad Davids' (Lukas 2:11)