Elk jaar met kerst vieren christenen de geboorte van de Heere Jezus, en onze jaartelling gaat van Zijn komst uit. Toch staat de datum nergens in de Bijbel. Wie de evangeliën naast de geschiedschrijving van die tijd legt, kan de periode wel vrij nauwkeurig bepalen. Hieronder leest u wat de Bijbel over het tijdstip zegt, hoe het jaartal berekend wordt, waarom de jaartelling een paar jaar verschoven is, waarom we op 25 december kerst vieren en wat Paulus bedoelt met de volheid des tijds.
Wanneer is Jezus geboren volgens de Bijbel?
De Bijbel geeft geen dag en geen jaartal, wel de tijd waarin het gebeurde. Mattheüs plaatst de geboorte onder de regering van Herodes de Grote: 'Toen nu Jezus geboren was te Bethlehem, gelegen in Judea, in de dagen van den koning Herodes' (Mattheüs 2:1). Lukas begint zijn evangelie op dezelfde manier, met een priester die leefde in de dagen van Herodes, de koning van Judea (Lukas 1:5).
Lukas verbindt de geboorte bovendien met de wereldgeschiedenis: 'En het geschiedde in diezelfde dagen, dat er een gebod uitging van den Keizer Augustus, dat de gehele wereld beschreven zou worden' (Lukas 2:1). Hij voegt eraan toe dat dit de eerste beschrijving was, toen Cyrenius (in andere bronnen Quirinius) stadhouder over Syrië was (Lukas 2:2). Een derde aanwijzing staat een hoofdstuk verder. Johannes de Doper begon te prediken in het vijftiende jaar van keizer Tiberius (Lukas 3:1), volgens de gangbare berekening in 28 of 29 na Christus. Van de Heere Jezus zegt Lukas kort daarna: 'En Hij, Jezus, begon omtrent dertig jaren oud te wezen' (Lukas 3:23). Met 'omtrent' geeft Lukas een ronde leeftijd, geen geboortejaar. Meer over het geboortehoofdstuk leest u in de uitleg van Lukas 2.
In welk jaar is Jezus geboren?
Het jaartal hangt vooral af van de dood van Herodes. De Joodse geschiedschrijver Flavius Josephus vertelt in zijn Joodse oudheden (boek 17) dat Herodes stierf na een maansverduistering en vóór het Pascha. De meeste historici komen daarmee op het voorjaar van 4 voor Christus; een kleinere groep houdt het op 1 voor Christus. Jezus werd vóór die dood geboren, want Jozef en Maria vluchtten met het Kind naar Egypte en keerden pas terug toen Herodes gestorven was (Mattheüs 2:19-21).
Hoeveel eerder, laat zich alleen bij benadering zeggen. Herodes liet in Bethlehem de kinderen doden 'van twee jaren oud en daaronder, naar den tijd, dien hij van de wijzen naarstiglijk onderzocht had' (Mattheüs 2:16). Er lag dus enige tijd tussen de geboorte en het bezoek van de wijzen. Zo komt men uit op de jaren tussen ongeveer 6 en 4 voor Christus. Dat past ook bij een leeftijd van omtrent dertig jaar rond het vijftiende jaar van Tiberius. Hoe oud Jezus werd, leest u bij die vraag.
De volkstelling onder Quirinius is een bekende puzzel. Josephus noemt een inschrijving onder Quirinius in 6 na Christus (Joodse oudheden, boek 18), ruim na de dood van Herodes. Uitleggers geven verschillende verklaringen: Lukas spreekt uitdrukkelijk van een eerste beschrijving, Quirinius kan al eerder een bestuurstaak in Syrië hebben gehad, of de inschrijving liep over meerdere jaren. Lukas zegt zelf dat hij alles van voren aan naarstiglijk onderzocht heeft (Lukas 1:3). Een vraag die de oude bronnen openlaten, is geen reden om aan zijn betrouwbaarheid te twijfelen.
Waarom is Jezus geboren vóór het jaar 1?
Dat Jezus enkele jaren 'voor Christus' geboren zou zijn, klinkt tegenstrijdig. Het komt door de manier waarop onze jaartelling ontstond. De Bijbel zelf kent geen doorlopende jaartelling, maar dateert naar de regering van vorsten, zoals het vijftiende jaar van keizer Tiberius (Lukas 3:1). In 525 stelde de monnik Dionysius Exiguus in Rome tabellen op voor de berekening van de paasdatum. Hij telde de jaren vanaf de menswording van Christus, in plaats van naar de regering van keizer Diocletianus, die de christenen zwaar had vervolgd. Via de Engelse geschiedschrijver Beda (achtste eeuw) werd die telling in heel Europa gebruikelijk. Hoe Dionysius het beginjaar precies berekende, is niet bekend; wel is duidelijk dat hij enkele jaren te laat uitkwam. Een jaar nul kent de telling niet: op 1 voor Christus volgt direct 1 na Christus.
Is Jezus op 25 december geboren?
De Bijbel noemt geen seizoen. Lukas vertelt dat er herders waren 'zich houdende in het veld, en hielden de nachtwacht over hun kudde' (Lukas 2:8). Sommigen leiden daaruit af dat het geen winter kan zijn geweest. Anderen wijzen erop dat er rond Bethlehem ook in de winter kudden buiten konden zijn. De tekst zelf beslist het niet.
De oudste bekende vermelding van 25 december als geboortedag van Christus staat in een Romeinse kalender, de zogenoemde Chronograaf van 354, die teruggaat op een lijst uit 336. In de oosterse kerken vierde men de geboorte op 6 januari, zoals de Armeense kerk nog steeds doet. Waarom Rome voor 25 december koos, is niet zeker. Er zijn twee verklaringen, die allebei aanhangers hebben onder historici:
- de kerk zette een christelijk feest tegenover het Romeinse feest van de onoverwonnen zon op diezelfde dag;
- men rekende negen maanden verder vanaf 25 maart, de datum waarop men in de vroege kerk de ontvangenis van Christus stelde.
Na de Reformatie behielden de gereformeerde kerken in Nederland uiteindelijk de kerstdag. De kerkorde van de Synode van Dordrecht (1618-1619) bepaalt in artikel 67 dat de gemeenten naast de zondag ook de kerstdag, Pasen en Pinksteren onderhouden, elk met de dag erna. Schotse presbyterianen en Engelse puriteinen vierden kerst juist niet, omdat de Bijbel de dag nergens voorschrijft. Over zulke dagen schrijft Paulus: 'Een iegelijk zij in zijn eigen gemoed ten volle verzekerd' (Romeinen 14:5). Meer over het feest en zijn gebruiken leest u op de pagina over kerst.
Wat betekent de volheid des tijds?
Over het tijdstip zegt Paulus iets wat geen kalender kan zeggen: 'Maar wanneer de volheid des tijds gekomen is, heeft God Zijn Zoon uitgezonden, geworden uit een vrouw, geworden onder de wet' (Galaten 4:4). De geboorte viel op het moment dat God had vastgesteld. Eeuwen tevoren had Hij ook de plaats genoemd. Over Bethlehem Efratha profeteerde Micha: 'Uit u zal Mij voortkomen, Die een Heerser zal zijn in Israël' (Micha 5:1). En God gebruikte het gebod van een heidense keizer om Jozef en Maria juist toen van Nazareth naar Bethlehem te laten gaan (Lukas 2:4).
Paulus noemt meteen het doel: de Zoon kwam om hen die onder de wet waren te verlossen, opdat wij als kinderen van God aangenomen zouden worden (Galaten 4:5). Daarom weegt het jaartal minder zwaar dan de boodschap die de engel aan de herders bracht. Hoe de geschiedenis verliep, leest u in het verhaal over de geboorte van Jezus. Waarom de Zoon van God mens moest worden, leest u bij de vraag waarom God mens werd, en wie Hij is en wat Hij deed op de pagina over de Heere Jezus.
Wat zeggen de belijdenisgeschriften?
De belijdenisgeschriften noemen geen datum; zij belijden wie er geboren werd. De Apostolische Geloofsbelijdenis zegt dat Christus geboren is uit de maagd Maria. Zondag 14 van de Heidelbergse Catechismus legt dat uit: 'Dat de eeuwige Zone Gods, die waarachtig en eeuwig God is en blijft, de ware menselijke natuur uit het vlees en bloed der maagd Maria, door de werking des Heiligen Geestes, heeft aangenomen' (Heidelbergse Catechismus, Zondag 14, vraag 35). Vraag 36 noemt de vrucht daarvan: Hij is onze Middelaar, Die met Zijn onschuld en volkomen heiligheid onze zonde voor Gods aangezicht bedekt. Artikel 18 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis belijdt dat God de belofte aan de vaderen vervuld heeft door Zijn eigen Zoon in de wereld te zenden, op de tijd die Hij Zelf had bepaald. Zo sluit de belijdenis aan bij de volheid des tijds uit Galaten 4.
'Namelijk dat u heden geboren is de Zaligmaker, welke is Christus, de Heere, in de stad Davids' (Lukas 2:11)