Job in de Bijbel

Job is de hoofdpersoon van het boek dat zijn naam draagt. Het behoort tot de wijsheidsliteratuur van het Oude Testament, samen met Spreuken en Prediker, en wordt vaak tot de oudste boeken van de Bijbel gerekend, al is de tijd van ontstaan niet met zekerheid te bepalen. Het boek worstelt met een vraag die elke generatie opnieuw stelt: waarom lijden rechtvaardigen? Het antwoord dat het geeft, is verrassend. Job woont in het land Uz. Waar dat lag, is niet zeker; meestal zoekt men het ten oosten van de Jordaan, in de richting van Edom of Arabië. De Schrift noemt hem een man die "oprecht, en vroom, en godvrezende, en wijkende van het kwaad" was (Job 1:1). Dat is geen licht compliment: God Zelf getuigt met dezelfde woorden van hem en voegt eraan toe dat "niemand is op de aarde gelijk hij" (Job 1:8). Job was zeer welvarend: zevenduizend schapen, drieduizend kemelen, vijfhonderd juk runderen, vijfhonderd ezelinnen en zeer veel dienstvolk. Hij had zeven zonen en drie dochters. Na de feestdagen van zijn kinderen heiligde hij hen en offerde brandoffers, want hij dacht: "Misschien hebben mijn kinderen gezondigd" (Job 1:5). Hij droeg als familiehoofd verantwoordelijkheid voor zijn hele huis. Het boek begint met een tafereel in de hemel, dat Job zelf nooit te zien krijgt. Dat gegeven is belangrijk voor het verstaan van het hele boek. De satan (Hebreeuws: de tegenstander, de aanklager) verschijnt voor God en beweert dat Jobs godsvrucht eigenbelang is: "Is het om niet, dat Job God vreest?" (Job 1:9). God heeft een betuining (een omheining) om hem heen gemaakt, zegt hij, en als Hij die wegneemt, zal Job anders spreken: "Maar toch strek nu Uw hand uit, en tast aan alles, wat hij heeft; zo hij U niet in Uw aangezicht zal zegenen?" (Job 1:11). Het werkwoord "zegenen" staat hier, zoals vaker in het boek Job, in de betekenis van vloeken. De aanklacht raakt de kern: is het mogelijk God te dienen zonder bijbedoeling? God staat de satan toe Job te beproeven, maar Jobs leven mag hij niet aanraken. Ook hier blijkt Gods soevereiniteit: de satan kan niet verder gaan dan God toelaat. Op één dag verliest Job zijn runderen, ezelinnen, schapen en kemelen, en al zijn tien kinderen sterven wanneer het huis van zijn oudste zoon instort door een grote wind. De boden volgen elkaar op met steeds hetzelfde slot: "en ik ben maar alleen ontkomen, om het u aan te zeggen" (Job 1:15-19). Job scheurt zijn mantel, scheert zijn hoofd, valt op de aarde en buigt zich neer: "De HEERE heeft gegeven, en de HEERE heeft genomen; de Naam des HEEREN zij geloofd!" (Job 1:21). De verteller voegt toe: "In dit alles zondigde Job niet, en schreef Gode niets ongerijmds toe" (Job 1:22). Wanneer de satan opnieuw voor God verschijnt en zegt dat Job zal vallen als zijn eigen lichaam wordt aangetast, laat God ook dat toe. Job wordt geslagen met boze zweren van zijn voetzool tot zijn schedel. Hij zit neer in het midden der as en schrabt zich met een potscherf (Job 2:8). Zijn vrouw zegt: "Houdt gij nog vast aan uw oprechtigheid? Zegen God, en sterf" (Job 2:9). Ook hier staat het Hebreeuwse woord voor zegenen, in de betekenis van vloeken: precies wat de satan had voorspeld. Job antwoordt: "zouden wij het goede van God ontvangen, en het kwade niet ontvangen?" (Job 2:10). Hij erkent dat ook het lijden niet buiten Gods hand omgaat, zonder het lijden daarmee goed te noemen. Dan komen drie vrienden: Elifaz de Themaniet, Bildad de Suhiet en Zofar de Naamathiet (Job 2:11). Zeven dagen en zeven nachten zitten zij zwijgend bij hem, "want zij zagen, dat de smart zeer groot was" (Job 2:13). In de Joodse rouwgebruiken van zeven dagen (sjiva) wordt wel aan dit zwijgen herinnerd. Maar zodra het gesprek begint, wordt het pijnlijk. In drie rondes van redevoeringen betogen de vrienden, ieder op zijn eigen wijze, dat Jobs lijden een straf moet zijn voor verborgen zonde. Elifaz beroept zich op ervaring en een nachtgezicht, Bildad op de overlevering van de vaderen, Zofar op Gods ondoorgrondelijke wijsheid. Hun gedachte is steeds dezelfde: de rechtvaardige wordt gezegend, de zondaar gestraft; dus als Job lijdt, moet hij gezondigd hebben. Job verwerpt die redenering. Hij houdt vol dat hij onschuldig is: niet zondeloos, maar niet schuldig aan een zonde die dit lijden zou verklaren. Liegen over een zonde die hij niet begaan heeft, zou pas werkelijk goddeloos zijn. Jobs worsteling is rauw en eerlijk, en het boek verzwijgt zijn scherpste woorden niet. Hij vervloekt de dag van zijn geboorte: "De dag verga, waarin ik geboren ben" (Job 3:3). Hij zegt van God: "Den oprechte en den goddeloze verdoet Hij" (Job 9:22). Hij wil zijn zaak bepleiten, maar klaagt dat er niemand is die tussen hem en God kan staan: "Er is geen scheidsman tussen ons, die zijn hand op ons beiden leggen mocht" (Job 9:33). Hij roept: "Waarom verbergt Gij Uw aangezicht, en houdt mij voor Uw vijand?" (Job 13:24). Dat is geen ongeloof, maar de klacht van een gelovige die niet begrijpt waarom de God die hij vreest, hem zo behandelt. Opvallend is dat het boek deze woorden niet veroordeelt: aan het einde wijst God de vrienden terecht, niet Job. Te midden van die wanhoop breekt ook het licht door. Naast de klacht dat er geen scheidsman is, staat de belijdenis: "Ook nu, zie, in den hemel is mijn Getuige, en mijn Getuige in de hoogten" (Job 16:19). En dan klinkt een van de bekendste geloofsbelijdenissen van het Oude Testament: "Want ik weet: mijn Verlosser leeft, en Hij zal de laatste over het stof opstaan; En als zij na mijn huid dit doorknaagd zullen hebben, zal ik uit mijn vlees God aanschouwen" (Job 19:25-26). Het woord voor Verlosser (go'el) is het Hebreeuwse woord voor de losser: de naaste bloedverwant die voor het recht van een familielid opkomt. Job belijdt dat hij een levende Losser heeft die voor hem zal opkomen, en dat hij God zal zien. De gereformeerde uitleg ziet hierin een vooruitwijzing naar Christus, de Losser die de Zijnen verlost. Na de drie vrienden spreekt de jonge Elihu, die tot dan toe had gezwegen uit eerbied voor de ouderen (Job 32-37). Zijn bijdrage wordt vaak onderschat. Hij brengt een nieuw gezichtspunt in: God kan door het lijden tot de mens spreken, om zijn ziel af te keren van het verderf (Job 33:29-30). Elihu verdedigt Gods rechtvaardigheid zonder Job als goddeloze af te schrijven, en bereidt zo de weg voor Gods eigen antwoord. Het antwoord dat er werkelijk toe doet, komt van God Zelf. Twee keer antwoordt de HEERE Job "uit een onweder" (Job 38:1; 40:1) en stelt Hij hem vraag na vraag: "Waar waart gij, toen Ik de aarde grondde?" (Job 38:4). Hij vraagt of Job de poorten des doods gezien heeft (Job 38:17), of hij het Zevengesternte kan binden (Job 38:31) en of hij "den Leviathan met den angel trekken" kan (Job 40:20). Het is een tocht door de schepping, van de sterren tot de struisvogel en van de zee tot het strijdpaard, die Job laat beseffen met Wie hij te maken heeft: met een God wiens wijsheid en macht elk menselijk begrip te boven gaan. God geeft geen verklaring voor Jobs lijden. Hij noemt geen reden, maar openbaart Zichzelf, en dat blijkt genoeg. Job antwoordt: "Met het gehoor des oors heb ik U gehoord; maar nu ziet U mijn oog. Daarom verfoei ik mij, en ik heb berouw in stof en as" (Job 42:5-6). De verandering is niet in de eerste plaats verstandelijk maar persoonlijk: van horen zeggen naar ontmoeting. God heeft Jobs vragen niet beantwoord, maar Job heeft God leren kennen, en daarin vond hij meer dan een antwoord. De epiloog is even verrassend als de proloog. God keert Zich niet tegen Job, maar tegen de vrienden. Hij zegt tot Elifaz: "Mijn toorn is ontstoken tegen u, en tegen uw twee vrienden, want gijlieden hebt niet recht van Mij gesproken, gelijk Mijn knecht Job" (Job 42:7). De man die God van onrecht beschuldigde, wordt door God gerechtvaardigd boven de mannen die God meenden te verdedigen met hun vergeldingsleer. God verdraagt eerlijke worsteling beter dan onware theologie. Job moet vervolgens bidden voor zijn vrienden, en toen hij gebeden had, de HEERE "vermeerderde al hetgeen Job gehad had tot dubbel zoveel" (Job 42:10): veertienduizend schapen, zesduizend kemelen, duizend juk runderen en duizend ezelinnen. Hij kreeg opnieuw zeven zonen en drie dochters. Opmerkelijk is dat de dochters bij name worden genoemd (Jemima, Kezia en Keren-Happuch) en dat hun vader hun een erfdeel gaf onder hun broeders, wat in die tijd ongewoon was (Job 42:14-15). Job leefde daarna nog honderdveertig jaar en zag zijn nakomelingen "tot in vier geslachten". Hij stierf "oud en der dagen zat" (Job 42:16-17), een uitdrukking die verwant is aan wat van Abraham gezegd wordt: "oud en des levens zat" (Genesis 25:8).