Filippus in de Bijbel

Levensverhaal

Filippus, niet te verwarren met de apostel Filippus die tot de twaalf discipelen behoorde, was net als Stefanus een van de zeven mannen die door de gemeente in Jeruzalem werden gekozen om de dagelijkse verzorging van de weduwen te regelen (Handelingen 6:1-6). Handelingen noemt hen niet met zoveel woorden diakenen, maar de kerk heeft hen van oudsher zo gezien. Later in zijn leven heet hij "Filippus, den evangelist" (Handelingen 21:8), een aanduiding die zijn levenslange roeping kernachtig samenvat: het verkondigen van het goede nieuws aan mensen die buiten de traditionele grenzen van het Jodendom vielen. Zijn bediening markeerde belangrijke doorbraken in de vroege kerkgeschiedenis: volgens het verslag van Handelingen bereikte het evangelie door zijn werk de Samaritanen en, via de Ethiopische kamerling, waarschijnlijk ook Afrika ten zuiden van Egypte. Net als Stefanus droeg Filippus een Griekse naam. Dat wijst er waarschijnlijk op dat hij behoorde tot de Griekssprekende Joden in de gemeente van Jeruzalem (Handelingen 6:1), die vaak in de diaspora waren opgegroeid en vertrouwd waren met de bredere Grieks-Romeinse wereld. Zeker is dat niet: ook in Judea droegen Joden Griekse namen. Zo'n achtergrond zou hem goed hebben toegerust voor het werk waartoe God hem riep: het overbruggen van de kloof tussen de Joodse moedergemeente en de wijdere wereld van Samaritanen, heidenen en Afrikanen. De directe aanleiding voor Filippus' zendingswerk was de hevige vervolging die uitbrak na de steniging van Stefanus. De gelovigen in Jeruzalem werden verstrooid over Judea en Samaria, en "zij dan nu, die verstrooid waren, gingen het land door, en verkondigden het Woord" (Handelingen 8:4). Filippus "kwam af in de stad van Samaria, en predikte hun Christus" (Handelingen 8:5) — een opmerkelijke en moedige stap. De vijandschap tussen Joden en Samaritanen was eeuwenoud en diepgeworteld. Veel Joden zagen de Samaritanen als een gemengd volk met een afwijkende vorm van de Mozaïsche godsdienst, en velen vermeden het contact met hen (vgl. Johannes 4:9). Maar Filippus, gedreven door de Heilige Geest en het voorbeeld van Jezus (die zelf met de Samaritaanse vrouw bij de put had gesproken, Johannes 4), doorbrak deze barrière. Zijn prediking in Samaria was buitengewoon krachtig en ging vergezeld van tekenen en wonderen die Gods bevestiging van het werk toonden: "En de scharen hielden zich eendrachtelijk aan hetgeen van Filippus gezegd werd, dewijl zij hoorden en zagen de tekenen, die hij deed. Want van velen, die onreine geesten hadden, gingen dezelve uit, roepende met grote stem; en vele geraakten en kreupelen werden genezen. En er werd grote blijdschap in die stad" (Handelingen 8:6-8). De combinatie van woordverkondiging, bevrijding, genezing en diepe vreugde doet denken aan de bediening van Jezus zelf — het koninkrijk van God brak door in Samaria. In de stad woonde een zekere Simon, een man die met zijn toverij het volk lange tijd in de ban had gehouden; men zei van hem: "Deze is de grote kracht Gods" (Handelingen 8:10). Zelfs Simon kwam onder de indruk van Filippus' boodschap en de krachten die ermee gepaard gingen. Hij liet zich dopen, "bleef gedurig bij Filippus; en ziende de tekenen en grote krachten, die er geschiedden, ontzette hij zich" (Handelingen 8:13). Toen later Petrus en Johannes uit Jeruzalem kwamen om de Samaritaanse gelovigen de handen op te leggen, probeerde Simon de gave van de Heilige Geest met geld te kopen — een zonde die de kerk de term simonie zou opleveren. Het incident toont dat het werk in Samaria niet zonder complicaties was, maar de fundamentele doorbraak — het evangelie had de grens van het Jodendom overschreden — was onomkeerbaar. Het meest opmerkelijke en theologisch meest veelbetekenende verhaal uit Filippus' bediening is zijn ontmoeting met de Ethiopische kamerling (Handelingen 8:26-40). Een engel van de Heere gaf Filippus de opdracht om op te staan en naar het zuiden te gaan, naar de weg van Jeruzalem naar Gaza, "welke woest is" (Handelingen 8:26). Dat betekende dat hij het vruchtbare werk in Samaria achterliet voor een eenzame weg — ogenschijnlijk een stap terug. Maar Gods gedachten zijn niet onze gedachten, en Zijn wegen niet onze wegen (Jesaja 55:8). Op die weg reisde de schatbewaarder van Kandake (de Statenvertaling schrijft "Candace, de koningin der Moren") — een hoge ambtenaar en kamerling, die naar Jeruzalem was geweest om te aanbidden en nu in zijn wagen op de terugweg was. Met Ethiopië bedoelde men toen vermoedelijk het koninkrijk Kusj met de hoofdstad Meroë, in het huidige Soedan, en niet het huidige Ethiopië. Hij las hardop uit de profeet Jesaja, het lied van de lijdende Knecht (Jesaja 53:7-8): "Hij is gelijk een schaap ter slachting geleid; en gelijk een lam stemmeloos is voor dien, die het scheert, alzo doet Hij Zijn mond niet open" (Handelingen 8:32). De Geest zei tot Filippus: "Ga toe, en voeg u bij dezen wagen" (Handelingen 8:29). Filippus liep toe en stelde de eenvoudige maar beslissende vraag: "Verstaat gij ook, hetgeen gij leest?" Het antwoord van de kamerling was eerlijk: "Hoe zou ik toch kunnen, zo mij niet iemand onderricht?" (Handelingen 8:30-31). Hij vroeg Filippus om op te komen en bij hem te zitten. "En Filippus deed zijn mond open en beginnende van diezelfde Schrift, verkondigde hem Jezus" (Handelingen 8:35). Dit is een prachtig voorbeeld van christologische Schriftuitleg: het Oude Testament wijst naar Christus, en de lijdende Knecht van Jesaja vindt zijn vervulling in het kruis van Golgotha. De kamerling begreep en geloofde, en toen zij bij een water kwamen, zei hij: "Ziedaar water; wat verhindert mij gedoopt te worden?" (Handelingen 8:36). Filippus doopte hem ter plekke — een spontane, vreugdevolle doop langs een woestijnweg, zonder kerkgebouw, zonder liturgie, zonder wachtperiode. Het evangelie is voor ieder die gelooft, onmiddellijk en volledig. Direct na de doop "nam de Geest des Heeren Filippus weg, en de kamerling zag hem niet meer; want hij reisde zijn weg met blijdschap" (Handelingen 8:39). Dat doet denken aan wat men van Elia zei, dat de Geest des HEEREN hem kon wegnemen (1 Koningen 18:12; 2 Koningen 2:16). Filippus "werd gevonden, te Azote", het oude Filistijnse Asdod aan de kust (Handelingen 8:40). Van daar trok hij predikend door alle steden tot hij Caesarea bereikte, de zetel van het Romeinse bestuur over Judea. Daar woonde hij jaren later nog met zijn gezin. Zo'n twintig jaar later, toen Paulus op zijn laatste reis naar Jeruzalem door Caesarea kwam, verbleven Paulus en zijn reisgenoten "in het huis van Filippus, den evangelist (die een was van de zeven)" (Handelingen 21:8). Deze korte vermelding is veelbetekenend: Lukas verbindt Filippus nog steeds met zijn oorspronkelijke aanstelling als een van de zeven, maar ook met de titel die zijn roeping samenvat: evangelist. Filippus "had vier dochters, nog maagden, die profeteerden" (Handelingen 21:9) — een opmerkelijk detail dat laat zien dat in de vroege gemeente ook vrouwen profeteerden, zoals Joël had voorzegd en Petrus op de Pinksterdag aanhaalde: "uw zonen en uw dochters zullen profeteren" (Handelingen 2:17). Dit is de laatste vermelding van Filippus in de Bijbel. Wat er daarna met hem gebeurde, is onzeker. Polycrates van Efeze (rond 190, aangehaald door Eusebius) schrijft dat een Filippus met twee van zijn maagdelijke dochters in Hiërapolis in Klein-Azië begraven ligt; hij noemt hem wel een van de twaalf apostelen, en het is daarom omstreden of de apostel of de evangelist bedoeld is. Latere overleveringen noemen Tralles. Zijn levensboog in Handelingen toont een opmerkelijk traject: van diaken via stadsevangelist en persoonlijk evangelist tot gevestigde gastheer en vader van profeterende dochters — steeds bereid om Gods leiding te volgen, of die nu naar een grote stad leidde of naar een eenzame weg, van de massa naar het individu, van actieve zending naar gastvrije gevestigdheid.