Stefanus in de Bijbel

Levensverhaal

Stefanus was een van de zeven mannen die de gemeente in Jeruzalem koos om een praktisch probleem op te lossen: er ontstond "een murmurering der Grieksen tegen de Hebreen, omdat hun weduwen in de dagelijkse bediening verzuimd werden" (Handelingen 6:1). De apostelen erkenden het probleem, maar wilden volharden in het gebed en in de bediening van het Woord (Handelingen 6:4). Zij stelden daarom voor dat de gemeente zeven mannen zou kiezen "die goede getuigenis hebben, vol des Heiligen Geestes en der wijsheid" (Handelingen 6:3). De traditie noemt hen de eerste diakenen, al gebruikt Lukas dat woord hier zelf niet. Stefanus staat als eerste op de lijst en wordt het uitvoerigst getypeerd: "een man vol des geloofs en des Heiligen Geestes" (Handelingen 6:5). Zijn naam is Grieks en betekent "kroon" of "krans", een treffende naam voor de man die als eerste christelijke martelaar trouw bleef tot de dood (vergelijk de kroon des levens in Openbaring 2:10). Het probleem dat aanleiding gaf tot Stefanus' aanstelling was meer dan logistiek: het weerspiegelde een culturele spanning binnen de jonge gemeente tussen Hebreeuws of Aramees sprekende Joden, die doorgaans in het land zelf waren opgegroeid, en hellenistische Joden, die uit de diaspora kwamen, Grieks spraken en meer door de Grieks-Romeinse wereld waren gevormd. Stefanus zelf behoorde waarschijnlijk tot de laatstgenoemde groep, gezien zijn Griekse naam. Zijn rede volgt bovendien op een aantal plaatsen de Griekse vertaling van het Oude Testament (de Septuaginta), bijvoorbeeld bij de vijfenzeventig zielen van Jakobs geslacht (Handelingen 7:14). Maar Stefanus' bediening ging al snel verder dan de tafeldienst waarvoor hij was aangesteld. "Stefanus, vol van geloof en kracht, deed wonderen en grote tekenen onder het volk" (Handelingen 6:8), iets wat Lukas tot dan toe vooral van de apostelen vertelt. Sommigen uit de synagoge die de Statenvertaling "der Libertijnen" noemt (vrijgelatenen, vermoedelijk voormalige slaven of hun nakomelingen), met mensen uit Cyrene, Alexandrië, Cilicië en Azië, gingen met hem in debat. Of het om één synagoge ging of om meerdere, laat de tekst open. Maar "zij konden niet wederstaan de wijsheid en den Geest, door Welken hij sprak" (Handelingen 6:10). Omdat zij hem in het debat niet konden verslaan, zetten zij mannen aan om te verklaren dat zij hem "lasterlijke woorden tegen Mozes en God" hadden horen spreken (Handelingen 6:11), en stelden zij valse getuigen die beweerden dat hij sprak tegen "deze heilige plaats en de wet" (Handelingen 6:13). Stefanus werd voor de raad gebracht, het Sanhedrin, het hoogste Joodse gerechtshof. Lukas vermeldt een opmerkelijk detail: "allen, die in den raad zaten, de ogen op hem houdende, zagen zijn aangezicht als het aangezicht eens engels" (Handelingen 6:15). Veel uitleggers zien hierin een toespeling op het glanzende aangezicht van Mozes toen hij van de Sinaï afdaalde (Exodus 34:29-35). Als dat zo bedoeld is, is het veelzeggend: juist de man die ervan beschuldigd werd tegen Mozes te spreken, wordt getekend met een trek van Mozes. Toen de hogepriester vroeg: "Zijn dan deze dingen alzo?" (Handelingen 7:1), hield Stefanus een indrukwekkende verdedigingsrede, de langste toespraak in het boek Handelingen (Handelingen 7:2-53, ruim vijftig verzen). Het was geen verdediging in de gewone juridische zin, maar een hervertelling van de geschiedenis van Israël, met twee lijnen die steeds terugkomen: God is niet gebonden aan één plaats, en Israël heeft door zijn geschiedenis heen telkens de door God gezonden leiders en profeten verworpen. Stefanus begon bij Abraham, aan wie "de God der heerlijkheid" verscheen toen hij nog in Mesopotamië was, lang voordat er een tabernakel of tempel bestond (Handelingen 7:2). Hij ging uitvoerig in op Jozef, die door de patriarchen werd verkocht maar met wie God was, zodat hij zijn familie kon redden (Handelingen 7:9-14); veel uitleggers zien daarin een voorafschaduwing van Jezus. De meeste aandacht kreeg Mozes, die niet één maar tweemaal door het volk werd afgewezen: eerst toen hij op veertigjarige leeftijd zijn broeders wilde bijstaan en werd verstoten met de woorden "Wie heeft u tot een overste en rechter over ons gesteld?" (Handelingen 7:27), en later in de woestijn, toen het volk "met hun harten weder naar Egypte" keerde en het gouden kalf maakte (Handelingen 7:39-41). Stefanus' punt was scherp: niet hij, maar zijn aanklagers stonden in de lijn van Israëls ontrouw. "Gij hardnekkigen en onbesnedenen van hart en oren, gij wederstaat altijd den Heiligen Geest; gelijk uw vaders, alzo ook gij. Wien van de profeten hebben uw vaders niet vervolgd? En zij hebben gedood degenen, die te voren verkondigd hebben de komst des Rechtvaardigen, van Welken gijlieden nu verraders en moordenaars geworden zijt" (Handelingen 7:51-52). De reactie was heftig. "Als zij nu dit hoorden, berstten hun harten, en zij knersten de tanden tegen hem" (Handelingen 7:54). Maar terwijl de raad woedde, kreeg Stefanus een blik in de hemel: "Maar hij, vol zijnde des Heiligen Geestes, en de ogen houdende naar den hemel, zag de heerlijkheid Gods, en Jezus, staande ter rechter hand Gods" (Handelingen 7:55). Dat detail valt op: gewoonlijk wordt van Christus gezegd dat Hij zit aan Gods rechterhand (Psalm 110:1, Hebreeën 1:3), maar hier staat Hij. Wat dat betekent, licht Lukas niet toe. Een veelgehoorde uitleg is dat Christus opstaat om Zijn getuige te ontvangen; anderen denken aan Christus als de Getuige en Voorspraak die voor hem opkomt. Stefanus zeide: "Ziet, ik zie de hemelen geopend, en den Zoon des mensen, staande ter rechter hand Gods" (Handelingen 7:56). Zij wierpen hem de stad uit en stenigden hem (Handelingen 7:58). De overeenkomsten met het sterven van Jezus zijn duidelijk, en veel uitleggers menen dat Lukas ze bewust laat zien. Zoals Jezus aan het kruis bad: "Vader, vergeef het hun; want zij weten niet, wat zij doen" (Lukas 23:34), zo riep Stefanus op zijn knieën met grote stem: "Heere, reken hun deze zonde niet toe!" (Handelingen 7:60). En zoals Jezus Zijn geest in de handen van de Vader beval (Lukas 23:46), zo bad Stefanus: "Heere Jezus, ontvang mijn geest" (Handelingen 7:59). De eerste christelijke martelaar stierf zoals zijn Heer: biddend om vergeving voor wie hem doodden. De getuigen legden hun klederen af aan de voeten van een jongeling, genaamd Saulus (Handelingen 7:58), en Lukas voegt eraan toe: "En Saulus had mede een welbehagen aan zijn dood" (Handelingen 8:1). Paulus zou daar later zelf op terugkijken (Handelingen 22:20). Door Stefanus' dood en Saulus' latere bekering zo dicht na elkaar te vertellen, laat Lukas de lezer de verbinding zelf leggen. Aan Augustinus wordt de uitspraak toegeschreven: "Als Stefanus niet had gebeden, zou de kerk Paulus niet hebben gehad." Dat is een gelovige gedachte, geen mededeling van de Schrift. De vervolging die na Stefanus' dood losbarstte, verstrooide de gelovigen, behalve de apostelen, over Judea en Samaria (Handelingen 8:1), juist de landen die Jezus in Handelingen 1:8 had genoemd. Wat bedoeld was om de gemeente te vernietigen, werd het middel waardoor het evangelie verder ging: "Zij dan nu, die verstrooid waren, gingen het land door, en verkondigden het Woord" (Handelingen 8:4). Of, met een gedachte die op Tertullianus teruggaat: het bloed van de martelaren werd zaad van de kerk.