Jozef wordt verkocht door zijn broers

Genesis 37 opent een nieuw deel van het boek met de woorden "Dit zijn Jakobs geschiedenissen" (Genesis 37:2). Jakob woont met zijn grote gezin in Kanaän, het land waar zijn vader Izak als vreemdeling had gewoond. Vanaf hier staat Jozef in het middelpunt, de oudste zoon van Rachel. Zijn hele levensweg, tot de hongersnood en de verzoening, leest u bij Jozef in Egypte. Dit hoofdstuk vertelt hoe die weg begon: met haat in het eigen gezin.

Waarom haatten de broers Jozef?

Jozef was zeventien jaar. Hij weidde de kudde samen met de zonen van Bilha en Zilpa, de andere vrouwen van zijn vader, en hij bracht "hun kwaad gerucht tot hun vader" (Genesis 37:2). Hij vertelde Jakob dus wat er voor kwaads over hen gezegd werd. De tekst zegt niet of dat terecht was. Jakob had Jozef lief "boven al zijn zonen", omdat hij hem op hoge leeftijd gekregen had, en hij maakte hem "een veelvervigen rok" (Genesis 37:3). Die voorkeur was voor iedereen te zien. Toen de broers dat zagen, "haatten zij hem, en konden hem niet vredelijk toespreken" (Genesis 37:4). Er kon geen vriendelijk woord meer af.

Wat droomde Jozef?

Toen kreeg Jozef twee dromen, en hij vertelde ze. In de eerste droom bonden de broers samen schoven op het veld. Jozefs schoof ging rechtop staan, en de schoven van de broers kwamen eromheen en bogen zich voor zijn schoof. De broers begrepen wat dat betekende. Zij vroegen of hij dan werkelijk over hen zou regeren, en zij haatten hem nog meer, om zijn dromen en om zijn woorden (Genesis 37:8).

In de tweede droom bogen de zon, de maan en elf sterren zich voor Jozef neer. Deze droom vertelde hij ook aan zijn vader. Jakob bestrafte hem: moesten zijn vader, zijn moeder en zijn broers zich dan voor hem ter aarde buigen? De broers benijdden Jozef, "doch zijn vader bewaarde deze zaak" (Genesis 37:11). Jakob zette de droom dus niet zomaar opzij.

Wat deden Jozefs broers in Dothan?

De broers trokken met de kudde naar Sichem, ver ten noorden van het dal van Hebron, waar Jakob woonde. Jakob stuurde Jozef hen achterna om te zien hoe het met hen en met de kudde ging. Jozef antwoordde zijn vader: "Zie, hier ben ik" (Genesis 37:13). Bij Sichem vond hij zijn broers niet. Een man trof hem dwalend in het veld aan en vertelde dat zij naar Dothan waren gegaan. Daar vond Jozef hen.

De broers zagen hem al van verre. Nog voordat hij bij hen was, smeedden zij een plan om hem te doden. "Ziet, daar komt die meester-dromer aan" (Genesis 37:19), zeiden zij tegen elkaar. Zij wilden hem doodslaan, in een van de kuilen werpen en zeggen dat een wild dier hem had opgegeten: "zo zullen wij zien, wat van zijn dromen worden zal" (Genesis 37:20). Ruben, de eerstgeborene, hield hen tegen. Hij zei: "Vergiet geen bloed" (Genesis 37:22), en stelde voor Jozef levend in een kuil in de woestijn te werpen. De tekst noemt zijn bedoeling: hij wilde Jozef later redden en naar zijn vader terugbrengen.

Zo gebeurde het. Toen Jozef bij hen kwam, trokken zij hem zijn veelvervige rok uit en wierpen hem in de kuil. De kuil was leeg; er was geen water in. Daarna gingen zij zitten om te eten. Wat Jozef in die kuil deed, vertelt Genesis 37 niet. Jaren later bekenden de broers dat zij zijn benauwdheid hadden gezien, "toen hij ons om genade bad; maar wij hoorden niet" (Genesis 42:21).

Hoe werd Jozef verkocht?

Terwijl zij aten, zagen zij een reisgezelschap van Ismaëlieten uit Gilead komen. Hun kamelen droegen specerijen, balsem en mirre naar Egypte. Juda vroeg wat het hun zou opleveren als zij hun broer doodsloegen en zijn bloed verborgen. Hij stelde voor Jozef te verkopen, "want hij is onze broeder, ons vlees" (Genesis 37:27). De broers stemden in. Toen de Midianietische kooplieden voorbijkwamen, trokken zij Jozef uit de kuil en verkochten hem voor twintig zilverlingen. Zo werd Jozef naar Egypte gebracht.

Ruben was er blijkbaar niet bij. Toen hij bij de kuil terugkwam, was Jozef weg. Hij scheurde zijn kleren en zei tegen zijn broers: "De jongeling is er niet" (Genesis 37:30). Waar moest hij nu heen?

Hoe hoorde Jakob dat Jozef weg was?

De broers slachtten een geitenbok en doopten de rok van Jozef in het bloed. Zij lieten de rok naar hun vader brengen met de vraag of dit de rok van zijn zoon was. Jakob herkende hem en riep: "Het is mijns zoons rok! een boos dier heeft hem opgegeten" (Genesis 37:33). De broers zeiden alleen dat zij de rok gevonden hadden; de conclusie lieten zij hun vader zelf trekken. Jakob scheurde zijn kleren, legde een zak om zijn lenden en rouwde vele dagen. Al zijn zonen en dochters probeerden hem te troosten, maar hij weigerde. Hij zei dat hij rouwend naar zijn zoon in het graf zou dalen.

Het hoofdstuk eindigt niet bij Jakob, maar in Egypte. De Midianieten verkochten Jozef aan Potifar, een hoveling van Farao, "overste der trawanten" (Genesis 37:36), dat is het hoofd van de lijfwacht. Jakob rouwde om een zoon die nog leefde. Hoe het Jozef in het huis van Potifar verging, vertelt Genesis 39.

Jakob woonde in het dal van Hebron. Sichem lag ongeveer tachtig kilometer noordelijker. Jakob had daar eerder een stuk land gekocht (Genesis 33:19), en het was ook de stad waar Simeon en Levi bloedig wraak hadden genomen voor hun zus Dina (Genesis 34:25). Dothan lag nog een eind verder naar het noorden. Dat een karavaan uit Gilead op weg naar Egypte erlangs kwam, past bij een plaats aan een handelsweg.

Het woord dat de Statenvertaling met veelvervig weergeeft, betekent daar veelkleurig. Het Hebreeuwse woord is onzeker; andere uitleggers denken aan een lang kleed met lange mouwen. Hetzelfde woord gebruikt de Bijbel voor de kleding van de dochters van de koning (2 Samuël 13:18). In elk geval was het een kostbaar kleed en een zichtbaar teken van Jakobs voorkeur. Sommige uitleggers zien er ook een aanwijzing in dat Jakob Jozef de plaats van de eerstgeborene gaf. Volgens 1 Kronieken 5:1 ging het eerstgeboorterecht later inderdaad van Ruben over op de zonen van Jozef.

Een kuil was waarschijnlijk een uitgehakte put om regenwater op te vangen. De tekst noemt de kopers zowel Ismaëlieten als Midianieten (Genesis 37:25, 28 en 36). Richteren 8:24 noemt Midianieten ook Ismaëlieten; veel uitleggers zien daarom twee namen voor dezelfde handelaars. Bij een gelofte schatte de wet later een jongen tussen vijf en twintig jaar op twintig sikkelen zilver (Leviticus 27:5). Dat is geen marktprijs, maar het geeft een indruk van het bedrag.

Veel uitleggers wijzen op een pijnlijke herhaling. Jakob bedroog zelf ooit zijn vader met de vellen van geitenbokjes (Genesis 27:16). Nu werd hij door zijn eigen zonen bedrogen met het bloed van een geitenbok.

In Genesis 37 valt de naam van God niet één keer. Toch is Hij de verborgen hoofdpersoon. De dromen van Jozef blijken geen eigen fantasie. Jaren later bogen de broers zich voor hem neer "met de aangezichten ter aarde" (Genesis 42:6), en Jozef dacht toen aan zijn dromen (Genesis 42:9). De broers wilden zien "wat van zijn dromen worden zal" (Genesis 37:20). Het antwoord kwam van God.

De Bijbel legt zelf uit wat er in Dothan gebeurde. Psalm 105 zegt het zo: "Hij zond een man voor hun aangezicht henen; Jozef werd verkocht tot een slaaf" (Psalm 105:17). Jozef zei het later tegen zijn broers: "want God heeft mij voor uw aangezicht gezonden, tot behoudenis des levens" (Genesis 45:5). En na de dood van Jakob: "Gijlieden wel, gij hebt kwaad tegen mij gedacht; doch God heeft dat ten goede gedacht" (Genesis 50:20). Dat maakt de broers niet onschuldig. Zij waren schuldig en wisten het (Genesis 42:21). God is niet de bewerker van hun zonde, maar Hij regeert zo dat zelfs hun kwaad Zijn plan moet dienen. Dat is wat de kerk belijdt over Gods voorzienigheid (Heidelbergse Catechismus, Zondag 10; Nederlandse Geloofsbelijdenis, artikel 13).

God werkt ook in de broers zelf. Juda stelde in Dothan voor om Jozef te verkopen. Jaren later bood dezelfde Juda zichzelf aan als slaaf in de plaats van zijn jongste broer Benjamin: "laat toch uw knecht voor dezen jongeling slaaf van mijn heer blijven" (Genesis 44:33). Wie Genesis 37 leest, mag die verandering niet overslaan. Het hoofdstuk eindigt in rouw en leugen, maar God was nog niet klaar met dit gezin.

Het Nieuwe Testament neemt Jozef op in de rede van Stefanus: "En de patriarchen, nijdig zijnde, verkochten Jozef, om naar Egypte gebracht te worden; en God was met hem" (Handelingen 7:9). Stefanus laat daarna zien hoe ook Mozes door zijn volk werd verloochend, terwijl God juist Mozes als verlosser zond (Handelingen 7:35). Zijn rede loopt uit op de Rechtvaardige, Die de leiders verraden en gedood hebben (Handelingen 7:52). In die lijn zien veel gereformeerde uitleggers in Jozef iemand die vooruitwijst naar Christus: door de Zijnen verworpen en verkocht, en juist zo de redder van wie Hem verwierpen.

God regeert ook waar Zijn naam niet valt. Genesis 37 leest als een geschiedenis van mensen: een vader die voortrekt, een zoon die dromen vertelt, broers die haten. Toch was de HEERE aan het werk. Dat geeft rust aan wie zelf in een donker hoofdstuk zit. Wij zien vaak alleen de kuil, maar God ziet de weg die erachter ligt. Dat is geen goedkope troost: Jozef zat werkelijk in de kuil en riep om genade.

God neemt nijd ernstig. Wat begon met voorkeur en jaloezie, eindigde bijna in moord. De Bijbel zegt het scherp: "Een iegelijk, die zijn broeder haat, is een doodslager" (1 Johannes 3:15). Maar God liet de broers niet met rust; jaren later stonden zij met hun schuld voor Jozef. Wie nijd in het eigen hart herkent, mag die bij God belijden voordat zij ons beheerst.

God maakt een gebroken gezin niet mooier dan het is, maar Hij laat het ook niet los. Er is in dit hoofdstuk geen held. Toch bracht God juist uit deze familie het volk voort waaruit de Heere Jezus zou komen. Dat bemoedigt ouders en kinderen in gezinnen waar het moeilijk is: de HEERE werkt met mensen zoals zij werkelijk zijn, en Hij kan wat zij bedierven ten goede keren.