Oude Testament~1900 v.Chr.

Jozef in de Bijbel

Yosef (Hebreeuws) - “Hij voegt toe / Moge God toevoegen”

Wie was Jozef?

Jozef was de lievelingszoon van Jakob die door zijn jaloerse broers als slaaf werd verkocht naar Egypte. Door Gods voorzienigheid steeg hij op tot onderkoning en redde zijn familie en heel Egypte tijdens een grote hongersnood. Zijn leven is een van de sterkste voorafschaduwingen van Christus in het Oude Testament.

Het verhaal van Jozef, verteld in Genesis 37-50, is een van de langste en meest meeslepende verhalen in de Bijbel. Het is een verhaal van jaloezie en verraad, van slavernij en verleiding, van gevangenschap en verheerlijking — maar bovenal van Gods voorzienigheid die menselijk kwaad ombuigt tot goddelijk goed. Jozef was de elfde zoon van Jakob en de eerste zoon van Rachel, Jakobs geliefde vrouw. Zijn vader bevoordeelde hem openlijk, wat hem het beroemde veelkleurige kleed (in de Statenvertaling "een veelvervigen rok") opleverde — en de bittere jaloezie van zijn broers. Toen Jozef ook nog dromen had die suggereerden dat zijn broers voor hem zouden buigen, werd de haat zo groot dat zij hem in een put gooiden en vervolgens als slaaf verkochten aan rondtrekkende handelaren. In Egypte doorliep Jozef een weg van slaaf tot gevangene tot onderkoning — een weg die alleen verklaard kan worden door de herhaalde mededeling: "De HEERE was met Jozef." In het huis van Potifar weerstond hij de verleiding van diens vrouw met de woorden: "hoe zoude ik dan dit een zo groot kwaad doen, en zondigen tegen God!" In de gevangenis bleef hij trouw en dienstbaar. Uiteindelijk legde hij Farao's dromen uit als zeven jaren van overvloed en zeven jaren van honger, en werd hij aangesteld als onderkoning om Egypte voor te bereiden op de hongersnood. Het emotionele hoogtepunt van het verhaal is de hereniging met zijn broers. Wanneer zij naar Egypte komen om graan te kopen, herkent Jozef hen maar zij hem niet. Na een reeks beproevingen om hun hart te testen, maakt Jozef zich bekend in een scène van overweldigende emotie. Zijn latere woorden aan zijn broers zijn de samenvatting van het hele verhaal: "gij hebt kwaad tegen mij gedacht; doch God heeft dat ten goede gedacht" (Genesis 50:20).

Niet te verwarren met Jozef, de man van Maria, de man van Maria, uit het huis van David (Mattheüs 1:18-25).

Historische context

De datering van Jozef is onzeker. Hij wordt doorgaans in de Midden-Bronstijd geplaatst, ergens tussen de negentiende en de zeventiende eeuw voor Christus. Wie de bijbelse jaartallen volgt (1 Koningen 6:1; Exodus 12:40), komt uit in de negentiende eeuw v.Chr. Andere uitleggers plaatsen zijn aankomst in Egypte in de tijd van de Hyksos — Semitische heersers die van circa 1650 tot 1550 v.Chr. over Egypte regeerden vanuit de deltastad Avaris — omdat een Semiet in een hoge positie in die periode goed voorstelbaar is. Maar ook in het Middenrijk komen Semieten in Egyptische dienst voor, zodat de tekst geen eenduidige datering geeft. Egypte was in die tijd een van de meest geavanceerde beschavingen ter wereld, met een ontwikkeld bestuursapparaat, schriftsystemen (hiërogliefen en hiëratisch), monumentale architectuur en een complexe religieuze cultuur. De positie die Jozef bekleedde — de Statenvertaling noemt hem "regent over dat land" (Genesis 42:6) en laat hem zeggen dat God hem tot "Farao's vader" gesteld heeft (Genesis 45:8) — lijkt te corresponderen met de Egyptische functie van tjati (vizier), de hoogste ambtenaar na Farao. De hongersnood die het centrale thema vormt van Jozefs bestuurlijke carrière was geen ongewoon verschijnsel in het Oude Nabije Oosten. Egypte was afhankelijk van de jaarlijkse overstromingen van de Nijl, en wanneer deze uitbleven kon hongersnood volgen. Egyptische teksten vermelden meerdere perioden van schaarste, en de omliggende landen — waaronder Kanaän — waren eveneens kwetsbaar voor droogte. De slavenhandel die Jozef naar Egypte bracht was een gevestigde praktijk in de Bronstijd. Handelskaravanen van Ismaëlitische of Midianitische kooplieden doorkruisten het land op routes die Mesopotamië, Kanaän en Egypte verbonden. De prijs van twintig zilverlingen die voor Jozef werd betaald, komt volgens sommige onderzoekers overeen met de slavenprijs die buitenbijbelse teksten uit het begin van het tweede millennium v.Chr. noemen. De regio Gosen, waar Jakobs familie zich uiteindelijk vestigde, lag in de oostelijke Nijldelta — een vruchtbaar weidegebied dat geschikt was voor veeteelt. Deze locatie, dicht bij de grens met Kanaän maar binnen de Egyptische invloedssfeer, bood de Israëlieten de mogelijkheid om hun eigen identiteit te behouden terwijl zij profiteerden van Egyptes welvaart.

Karaktereigenschappen

+Positieve eigenschappen

Onwankelbare integriteit, ook in verleiding en tegenspoed
Vertrouwen op God in alle omstandigheden
Wijsheid en bestuurlijke bekwaamheid
Vergevingsgezindheid tegenover zijn broers
Trouw en dienstbaarheid, als slaaf zowel als als heerser
Emotionele diepgang — hij weende herhaaldelijk bij de hereniging

−Zwakke kanten

Mogelijk jeugdige onbezonnenheid in het vertellen van zijn dromen (de tekst velt daar zelf geen oordeel over)
Mogelijk gebrek aan tact als favoriete zoon

Theologische betekenis

Jozef is een van de sterkste typen (voorafschaduwingen) van Christus in het Oude Testament. De overeenkomsten zijn talrijk en treffend: beide werden door de hunnen verworpen en verraden, beide werden vals beschuldigd en onrechtvaardig veroordeeld, beide stegen op tot de hoogste positie na de diepste vernedering, en beide werden tot redder van hun volk — inclusief degenen die hen hadden verraden. De theologische sleutel van het Jozefverhaal is het begrip voorzienigheid — Gods soevereine besturing van alle dingen ten goede. Genesis 50:20 is het klassieke bijbelvers over voorzienigheid: "Gijlieden wel, gij hebt kwaad tegen mij gedacht; doch God heeft dat ten goede gedacht." Dit vers wordt in de gereformeerde theologie vaak geciteerd als de bijbelse samenvatting van Gods voorzienigheid: God gebruikt zelfs het kwaad van mensen om Zijn goede plannen te volvoeren, zonder daarmee de menselijke verantwoordelijkheid op te heffen. De Heidelbergse Catechismus behandelt Gods voorzienigheid in zondag 10: alle dingen komen ons niet bij toeval maar uit Zijn Vaderlijke hand toe. Het Jozefverhaal is de uitgebreidste narratieve illustratie van dit belijdenisartikel. De verkoop door de broers, de slavernij, de valse beschuldiging, de gevangenschap — achteraf gezien waren het allemaal schakels in Gods plan om door Jozef velen in leven te houden. Jozefs vergeving van zijn broers is theologisch veelzeggend. Hij vergeeft niet door het kwaad te bagatelliseren (‘het was niet zo erg’) maar door het in Gods perspectief te plaatsen ("God heeft dat ten goede gedacht"). Dit is de bijbelse manier van vergeven: het kwaad erkennen, het oordeel aan God overlaten, en het goede dat God eruit voortbrengt met dankbaarheid ontvangen. Het feit dat Jozef in Egypte een Egyptische vrouw trouwde (Asnath, dochter van Potifera, de overste van On) en toch trouw bleef aan de God van zijn vaderen, toont dat geloof bewaard kan worden in een vreemde culturele omgeving. Zijn twee zonen Manasse ("God heeft mij doen vergeten al mijn moeite") en Efraïm ("God heeft mij doen wassen in het land mijner verdrukking") dragen namen die getuigen van Gods trouw in den vreemde (Genesis 41:51-52).

Naamsbetekenis

Oorspronkelijke naam

Yosef (Hebreeuws)

Betekenis

Hij voegt toe / Moge God toevoegen

Betekenis van de naam Jozef: grondwoord, uitspraak en wie de naam droegen

Sleutelmomenten

De dromen van de schoven en sterren

De jonge Jozef droomt dat zijn broers' schoven voor de zijne buigen en dat zon, maan en elf sterren zich voor hem neerbuigen — profetische dromen die jaloezie wekken.

Genesis 37:5-11

Verkocht door zijn broers

De broers gooien Jozef in een put en verkopen hem als slaaf aan Midianitische handelaren voor twintig zilverlingen. Zij bedriegen Jakob met het bebloede kleed.

Genesis 37:18-36

De verleiding in het huis van Potifar

Jozef weigert de herhaalde avances van Potifars vrouw: "hoe zoude ik dan dit een zo groot kwaad doen, en zondigen tegen God!" Valselijk beschuldigd, belandt hij in de gevangenis.

Genesis 39:1-20

De droomduiding in de gevangenis

Jozef duidt de dromen van Farao's schenker en bakker. De schenker wordt hersteld maar vergeet Jozef — nog twee jaar moet hij wachten.

Genesis 40:1-23

De verhoging tot onderkoning

Jozef duidt Farao's dromen over zeven vette en zeven magere jaren en wordt aangesteld als onderkoning van Egypte om de hongersnood voor te bereiden.

Genesis 41:1-45

De hereniging met zijn broers

Na een reeks beproevingen maakt Jozef zich bekend aan zijn broers in een van de meest aangrijpende scènes in de Bijbel: "Ik ben Jozef! leeft mijn vader nog?"

Genesis 45:1-15

Jakob komt naar Egypte

De bejaarde Jakob reist naar Egypte en wordt herenigd met Jozef. Het gezin vestigt zich in Gosen, waar het uitgroeit tot een groot volk.

Genesis 46:1-30

Het testament van vergeving

Na Jakobs dood vrezen de broers voor wraak. Jozef stelt hen gerust: "gij hebt kwaad tegen mij gedacht; doch God heeft dat ten goede gedacht." Woorden die het hele verhaal samenvatten.

Genesis 50:15-21

Belangrijke bijbelteksten

De volgende bijbelgedeelten zijn van belang om het leven en de rol van Jozef beter te begrijpen.

Genesis 37:4

“Als nu zijn broeders zagen, dat hun vader hem boven al zijn broederen liefhad, haatten zij hem, en konden hem niet vredelijk toespreken.”

De bron van het conflict — het favoritisme van Jakob dat de broers tot haat dreef.

Genesis 39:2

“En de HEERE was met Jozef, zodat hij een voorspoedig man was; en hij was in het huis van zijn heer, den Egyptenaar.”

De sleutelfrase van het hele Jozefverhaal — Gods aanwezigheid als verklaring voor alles wat Jozef overkomt.

Genesis 39:9

“Niemand is groter in dit huis dan ik, en hij heeft voor mij niets onthouden, dan u, daarin dat gij zijn huisvrouw zijt; hoe zoude ik dan dit een zo groot kwaad doen, en zondigen tegen God!”

Jozefs antwoord op de verleiding door Potifars vrouw — zijn integriteit is gegrond in ontzag voor God.

Genesis 45:5

“Maar nu, weest niet bekommerd, en de toorn ontsteke niet in uw ogen, omdat gij mij hierheen verkocht hebt; want God heeft mij voor uw aangezicht gezonden, tot behoudenis des levens.”

Jozefs eerste woorden van vergeving aan zijn broers — het kwaad herduid in het licht van Gods voorzienigheid.

Genesis 50:20

“Gijlieden wel, gij hebt kwaad tegen mij gedacht; doch God heeft dat ten goede gedacht; opdat Hij deed, gelijk het te dezen dage is, om een groot volk in het leven te behouden.”

De samenvatting van het Jozefverhaal en het klassieke vers over Gods voorzienigheid.

Handelingen 7:9-10

“En de patriarchen, nijdig zijnde, verkochten Jozef, om naar Egypte gebracht te worden; en God was met hem, En verloste hem uit al zijn verdrukkingen, en gaf hem genade en wijsheid voor Farao, den koning van Egypteland; en hij stelde hem tot een overste over Egypte, en zijn gehele huis.”

Stefanus haalt Jozefs verhaal aan als voorbeeld van Gods trouw — God was met hem in elke beproeving.

Hebreeën 11:22

“Door het geloof heeft Jozef, stervende, gemeld van den uitgang der kinderen Israels, en heeft bevel gegeven van zijn gebeente.”

Zelfs in zijn sterven geloofde Jozef in Gods belofte — zijn gebeente moest mee naar het beloofde land.

Tijdperiode

~1900 v.Chr.

Jozef leefde in de tijd van het Oude Testament.

Gerelateerde personen

Jakob

Hielhouder / Hij die verdringt

Rachel

Ooilam / schaap

Benjamin

Zoon van de rechterhand

Juda

Lof (de HEERE loven)

Ruben

Waarschijnlijk: ziet, een zoon

Potifar

Waarschijnlijk: gegeven door Ra

Efraïm

Waarschijnlijk: dubbel vruchtbaar

Jezus Christus

De HEERE redt / Gezalfde

Bijbelboeken over Jozef

Psalm 105

Jozefs geschiedenis bezongen: verkocht tot een slaaf en later heer over het huis van Farao

Dromen in de Bijbel

Jozef als dromer en als uitlegger van de dromen van de farao.

Genesis 39 uitleg

Jozef in het huis van Potifar en zijn weigering tegenover diens vrouw.

Dothan

In Dothan vond Jozef zijn broeders, die hem daarna verkochten (Genesis 37:17).

Genesis 37 uitleg

De dromen van Jozef en de verkoop door zijn broeders.

Lessen voor vandaag

Jozef leert ons allereerst de kracht van integriteit in moeilijke omstandigheden. Als slaaf, als verleide en als gevangene hield hij vast aan zijn principes. In een cultuur die integriteit vaak relativeert (‘het hangt van de situatie af’), herinnert Jozef ons eraan dat karakter wordt gevormd in de verborgenheid — wanneer niemand kijkt behalve God. Ten tweede leert Jozef ons over Gods voorzienigheid. Zijn leven bewijst dat God alle dingen — ook het kwaad, het onrecht en het lijden — kan gebruiken in Zijn plan. Dit betekent niet dat God het kwaad wil, maar dat Hij het kan ombuigen. "gij hebt kwaad tegen mij gedacht; doch God heeft dat ten goede gedacht" (Genesis 50:20) — deze belijdenis is een anker in de stormen van het leven. Ten derde leert Jozef ons de kracht van vergeving. Na alles wat zijn broers hem hadden aangedaan, koos hij niet voor wraak maar voor genade. Vergeving betekende niet dat hij het kwaad ontkende of bagatelliseerde, maar dat hij het oordeel aan God overliet en zijn broers vrijheid schonk van angst. In een wereld die vergelding verheerlijkt, is Jozefs vergeving radicaal en bevrijdend. Ten vierde leert Jozef ons geduld in het wachten. Dertien jaar verstreken tussen de verkoop en de verhoging (Genesis 37:2; 41:46), en de laatste twee daarvan zat hij in de gevangenis omdat de schenker hem vergat (Genesis 41:1). Toch bleef Jozef trouw. Soms vraagt God ons om te wachten — niet passief maar actief trouw, in het vertrouwen dat Zijn timing volmaakt is. Ten slotte leert Jozef ons dat succes en nederigheid samengaan. Als onderkoning van Egypte — de machtigste positie na Farao — bleef hij beschikbaar en dienstbaar. Hij gebruikte zijn macht niet voor eigen gewin maar om anderen te redden. Ware grootheid wordt gemeten aan hoe wij omgaan met de macht die ons is toevertrouwd.

Bijbelse plaatsen

egypte

Bekijk deze bijbelse plaats

Veelgestelde vragen over Jozef

Wie was Jozef in de Bijbel?

Jozef was de elfde zoon van Jakob en de eerste zoon van Rachel. Hij was de lievelingszoon van zijn vader, werd door zijn jaloerse broers als slaaf verkocht naar Egypte, maar steeg door Gods voorzienigheid op tot onderkoning. Hij redde Egypte en zijn eigen familie tijdens een grote hongersnood. Zijn verhaal staat in Genesis 37-50.

Waarom verkochten Jozefs broers hem?

De broers haatten Jozef om drie redenen: hun vader Jakob bevoordeelde hem openlijk met een speciaal kleed, Jozef bracht negatieve berichten over zijn broers aan hun vader over, en hij had dromen waarin zij voor hem zouden buigen. De jaloezie en haat dreven hen ertoe hem in een put te gooien en als slaaf te verkopen.

Hoe werd Jozef onderkoning van Egypte?

Na jarenlange slavernij en gevangenschap duidde Jozef de dromen van Farao over zeven vette en zeven magere jaren. Farao was zo onder de indruk van zijn wijsheid dat hij hem aanstelde als onderkoning om Egypte voor te bereiden op de hongersnood. Jozef was dertig jaar oud toen hij deze positie ontving, dertien jaar na zijn verkoop.

Wat betekent Genesis 50:20?

In de Statenvertaling luidt het: "Gijlieden wel, gij hebt kwaad tegen mij gedacht; doch God heeft dat ten goede gedacht." Dit vers is de samenvatting van het Jozefverhaal en het klassieke bijbelvers over Gods voorzienigheid. Het leert dat God zelfs het kwaad van mensen kan ombuigen tot Zijn goede doel, zonder dat de menselijke verantwoordelijkheid daarmee verdwijnt.

Is Jozef een voorafschaduwing van Jezus?

Ja, de overeenkomsten zijn opvallend: beiden werden door hun eigen familie verraden, beiden werden vals beschuldigd, beiden werden vernederd voor zij werden verhoogd, beiden vergaven wie hen kwaad hadden gedaan, en beiden werden tot redder van velen. Jozef is een van de sterkste typen van Christus in het Oude Testament.

Hoe weerstond Jozef de verleiding van Potifars vrouw?

Potifars vrouw probeerde Jozef herhaaldelijk te verleiden, maar hij weigerde consequent. Zijn motivatie was niet primair loyaliteit aan Potifar maar ontzag voor God: "hoe zoude ik dan dit een zo groot kwaad doen, en zondigen tegen God!" (Genesis 39:9). Toen zij hem bij zijn kleed greep, vluchtte hij liever dan toe te geven.

Hoe lang was Jozef in Egypte voordat hij onderkoning werd?

Jozef werd op zeventienjarige leeftijd verkocht en werd op zijn dertigste onderkoning — dertien jaar later. Van die dertien jaar bracht hij tijd door als slaaf in Potifars huis en als gevangene in de kerker. De laatste twee jaren in de gevangenis, nadat de schenker hem vergat (Genesis 41:1), moeten een zware beproeving van zijn geduld zijn geweest.

Wat was het veelkleurige gewaad van Jozef?

Het Hebreeuwse ketonet passim, traditioneel vertaald als veelkleurig gewaad en in de Statenvertaling als "een veelvervigen rok" (Genesis 37:3), was mogelijk een lang, sierlijk kleed met mouwen dat een bijzondere status uitdrukte. Het was een openbaar teken van Jakobs voorkeur voor Jozef boven zijn andere zonen — en de directe aanleiding voor de jaloezie van de broers.

Vergaf Jozef zijn broers echt?

Ja, Jozef vergaf zijn broers volledig. Hij weende bij de hereniging, stelde hen gerust en voorzag in hun onderhoud. Na Jakobs dood, toen de broers vreesden voor wraak, herhaalde hij zijn vergeving met de woorden: "God heeft dat ten goede gedacht", en beloofde: "Ik zal u en uw kleine kinderen onderhouden" (Genesis 50:20-21). Zijn vergeving was oprecht, volledig en blijvend.

Wat kunnen wij leren van Jozef?

Jozef leert ons dat integriteit standhoudt in elke omstandigheid, dat Gods voorzienigheid zelfs kwaad ten goede kan keren, dat vergeving bevrijdend is, dat geduld in het wachten op Gods timing vruchten draagt, en dat ware grootheid ligt in het dienen van anderen met de macht die ons is toevertrouwd.

Stel een vraag over Jozef

Wilt u meer weten over Jozef? Onze AI-gestuurde assistent helpt u met achtergrond, context en diepere inzichten uit de Bijbel.

Stel een vraag over Jozef