Jakobs droom: de ladder naar de hemel

Genesis 28 staat midden in de geschiedenis van de aartsvaders. Jakob, de jongste zoon van Izak en Rebekka, heeft zijn vader bedrogen en de zegen gekregen die Izak voor Esau bedoeld had. Nu moet hij weg uit het land dat God aan Abraham beloofd heeft.

Waarom was Jakob op de vlucht?

Esau, in de Statenvertaling Ezau, haatte Jakob om die zegen. Hij zei in zijn hart dat hij zijn broer zou doden zodra hun vader gestorven was (Genesis 27:41). Rebekka hoorde ervan en stuurde Jakob naar haar broer Laban in Haran. Izak gaf er een tweede reden bij: Jakob moest geen vrouw nemen uit de dochters van Kanaän, maar uit de familie van zijn moeder. Bij het afscheid zegende Izak hem opnieuw, nu bewust, en bad hij dat Jakob "den zegen van Abraham" zou ontvangen (Genesis 28:4). De geschiedenis van de gestolen zegen zelf staat bij Jakob en Esau.

De tekst over het vertrek is kort: "Jakob dan toog uit van Ber-seba, en ging naar Haran" (Genesis 28:10). Toen de zon onderging, kwam hij op een plaats waar hij moest overnachten. Hij nam een van de stenen die daar lagen, legde die onder zijn hoofd en ging slapen.

Wat zag Jakob in zijn droom van de ladder?

Die nacht droomde Jakob: "en ziet, een ladder was gesteld op de aarde, welker opperste aan de hemel raakte; en ziet, de engelen Gods klommen daarbij op en neder" (Genesis 28:12). De ladder verbond de plek waar Jakob lag met de hemel. Over die ladder gingen de engelen van God op en neer. Deze ladder wordt vaak de jakobsladder genoemd. En de HEERE Zelf "stond op dezelve" (Genesis 28:13), dat is: op de ladder, of boven aan de ladder.

Wat beloofde God aan Jakob in Bethel?

Dit is de eerste keer dat de Bijbel vertelt dat God tot Jakob spreekt. Hij stelt Zich voor: "Ik ben de HEERE, de God van uw vader Abraham, en de God van Izak" (Genesis 28:13). Daarna volgen de beloften die ook Abraham en Izak kregen: het land waarop Jakob ligt te slapen, nakomelingen "als het stof der aarde" (Genesis 28:14), en een zegen voor alle geslachten van de aardbodem door Jakob en zijn nageslacht. Dat laatste herhaalt wat God aan Abram beloofde toen Hij hem riep (Genesis 12:3).

Dan komt een belofte voor Jakob persoonlijk, voor de weg die voor hem ligt: "En zie, Ik ben met u, en Ik zal u behoeden overal, waarheen gij trekken zult, en Ik zal u wederbrengen in dit land" (Genesis 28:15). God voegt eraan toe dat Hij Jakob niet zal verlaten totdat Hij gedaan heeft wat Hij gesproken heeft. In deze verzen staat geen verwijt over het bedrog en geen voorwaarde. God geeft Zijn woord.

Wat deed Jakob toen hij wakker werd?

Jakob werd wakker en zei: "Gewisselijk is de HEERE aan deze plaats, en ik heb het niet geweten" (Genesis 28:16). Hij vreesde. Het woord vreselijk betekent in de Statenvertaling hier: ontzagwekkend. Jakob noemde de plaats "een huis Gods" en "de poort des hemels" (Genesis 28:17).

Vroeg in de morgen zette Jakob de steen waarop zijn hoofd had gelegen rechtop als een opgericht teken, en hij goot er olie over. Hij gaf de plaats een nieuwe naam: Bethel, in de Statenvertaling Beth-El, dat is huis van God. Vroeger heette de stad Luz (Genesis 28:19).

Welke gelofte deed Jakob in Bethel?

Tot slot deed Jakob een gelofte. Als God met hem zou zijn, hem zou behoeden op de weg, hem brood en kleren zou geven en hem in vrede zou terugbrengen naar het huis van zijn vader, "zo zal de HEERE mij tot een God zijn" (Genesis 28:21). De steen zou een huis van God worden, en van alles wat Jakob van God zou krijgen, zou hij Hem de tienden geven. De gelofte volgt de woorden van de belofte die hij net gehoord had: met mij zijn, behoeden, terugbrengen. Hoe uitleggers dat als-dan lezen, staat bij de betekenis.

De geschiedenis eindigt hier, maar de belofte loopt door. Na twintig jaar riep God Jakob terug met de woorden "Ik ben die God van Beth-El" (Genesis 31:13). Terug in het land ging Jakob op Gods bevel opnieuw naar Bethel om er een altaar te maken voor God, "Die mij antwoordt ten dage mijner benauwdheid, en met mij geweest is op den weg, die ik gewandeld heb" (Genesis 35:3). Wat er onderweg gebeurde, leest u bij Jakob worstelt met God.

Bethel lag in het bergland van Kanaän, ten noorden van de plaats waar later Jeruzalem zou liggen. Abram had er al eerder een altaar gebouwd, met Bethel in het westen en Ai in het oosten (Genesis 12:8). Jakob kwam er dus op een plek die in de geschiedenis van zijn familie al met de HEERE verbonden was, al zegt de tekst niet dat hij dat wist. Haran, het doel van de reis, lag ver naar het noorden, in Mesopotamië. Daar woonde de familie van Rebekka.

Een opgericht teken was een rechtopgezette steen als gedenkteken. Door er olie over te gieten, zonderde Jakob de steen af: hier had God gesproken. Het geven van de tienden, een tiende deel van alles, komt hier voor de tweede keer in de Bijbel voor. Abram gaf Melchizedek eerder "de tiende van alles" (Genesis 14:20).

Het woord dat de Statenvertaling met ladder weergeeft, komt in het Oude Testament alleen hier voor. Sommige uitleggers denken eerder aan een trap of een oplopende weg. Voor de betekenis maakt dat weinig uit: er is een verbinding tussen hemel en aarde, en die komt van God. Bethel bleef een belangrijke plaats. Eeuwen later zette koning Jerobeam er een van zijn twee gouden kalveren neer (1 Koningen 12:28-29). Later spreekt de profeet Hosea over "het kalf van Beth-Aven" (Hosea 10:5). Die naam wordt meestal opgevat als een woordspel op de oude naam Bethel.

De hoofdpersoon in Bethel is de HEERE. Jakob doet niets om deze ontmoeting te verdienen of op te roepen. Hij is op de vlucht, door eigen schuld, en hij slaapt. Dan komt God naar hem toe. Hij noemt Zich de God van Abraham en van Izak en legt de belofte van het verbond nu ook op Jakob. Daarmee bevestigt God wat Hij al voor de geboorte had gezegd: "de meerdere zal den mindere dienen" (Genesis 25:23). Paulus legt uit dat die keuze er was "niet uit de werken, maar uit den Roepende" (Romeinen 9:11). Meer over Jakobs hele levensweg staat bij Jakob.

De droom laat zien dat de hemel niet gesloten is. Er is verkeer tussen hemel en aarde: de engelen van God gaan op en neer, en de HEERE Zelf spreekt. Jakob merkt het pas als hij wakker wordt. God was er al voordat Jakob het wist, en God bindt Zich met een belofte die niet afhangt van Jakobs goede gedrag: "Ik zal u niet verlaten" (Genesis 28:15). Dezelfde belofte klinkt later tot Jozua (Jozua 1:5), en de brief aan de Hebreeën past haar toe op alle gelovigen (Hebreeën 13:5).

Het Nieuwe Testament trekt zelf de lijn naar Christus. Tegen Nathanaël zegt de Heere Jezus: "Van nu aan zult gij den hemel zien geopend, en de engelen Gods opklimmende en nederdalende op den Zoon des mensen" (Johannes 1:52; zie de uitleg bij Johannes 1). Die woorden wijzen terug naar Bethel. Wat Jakob in een droom zag, wijst vooruit naar Christus: in Hem komt God werkelijk bij mensen, en door Hem is de hemel open. Calvijn ziet in zijn commentaar op Genesis 28:12 de ladder dan ook als beeld van Christus, Die hemel en aarde verbindt.

Over Jakobs gelofte denken uitleggers verschillend. Sommigen lezen het als-dan als een voorwaarde: Jakob is nog de onderhandelaar die eerst zekerheid wil. Anderen lezen het als een antwoord van geloof: Jakob neemt God bij Zijn woord, volgt de belofte op de voet en verbindt er zijn dank aan. De tekst zelf beslist dat niet. Wel laat het vervolg zien dat God Zijn woord hield, ook toen Jakob dat nog niet kon zien.

God komt naar ons toe voordat wij Hem zoeken. Jakob had niets te bieden: een leugen achter zich, een boze broer naast zich en een onzekere weg voor zich. Toch spreekt de HEERE Jakob aan met beloften. Dat maakt de leugen niet goed; Jakob zou later zelf door Laban bedrogen worden (Genesis 29:25). Maar het eerste woord in Bethel is genade. Wie zijn schuld kent, mag weten dat God Zijn belofte niet laat rusten op onze verdienste.

God is dichterbij dan wij merken. Jakob zei: "ik heb het niet geweten" (Genesis 28:16). Voor wie God niet ziet in de eigen omstandigheden, op reis, bij een verhuizing, in een ziekenhuis of na een breuk in de familie, is Bethel een bemoediging. De HEERE belooft Jakob geen gemakkelijke weg. Hij belooft Zijn aanwezigheid op die weg en Hij doet wat Hij zegt.

In Christus is de hemel open. Wij hoeven geen ladder te beklimmen om bij God te komen: God Zelf heeft de verbinding gelegd in Zijn Zoon. Het antwoord dat bij Bethel past, is hetzelfde als bij Jakob: ontzag voor de HEERE, aanbidding en dankbaarheid, ook in wat wij geven van wat Hij ons gaf. Let op de volgorde in Bethel: eerst spreekt God Zijn belofte, daarna belooft Jakob zijn dank. Onze dank verdient Gods trouw niet, maar is het antwoord erop.