Jozef en de dromen van Farao

Genesis 40 en 41 vertellen hoe Jozef uit de gevangenis in Egypte voor Farao kwam te staan. Zijn broers hadden hem als slaaf verkocht (zie Jozef wordt verkocht), en zijn Egyptische heer had hem onschuldig gevangengezet. Toch staat er juist daar: "Doch de HEERE was met Jozef" (Genesis 39:21).

Wat droomden de schenker en de bakker?

Twee hovelingen van Farao zondigden tegen hun heer: de overste der schenkers en de overste der bakkers. Farao liet hen opsluiten in de gevangenis waar Jozef was, en Jozef moest hen dienen. In één nacht droomden zij allebei een droom. ’s Morgens vroeg Jozef waarom zij zo ontsteld waren. Zij antwoordden dat niemand hun dromen kon uitleggen. Jozef zei: "Zijn de uitleggingen niet van God? Vertelt ze mij toch" (Genesis 40:8).

De schenker zag een wijnstok met drie ranken vol rijpe druiven. Hij perste de druiven uit in Farao’s beker en gaf hem de beker. Jozef legde uit dat de drie ranken drie dagen waren: binnen drie dagen zou Farao hem in zijn ambt herstellen. Jozef vroeg hem om hem bij Farao te noemen, want hij was ontvoerd en had niets gedaan om in de kuil te zitten. De bakker droeg in zijn droom drie korven op zijn hoofd, en de vogels aten het bakwerk voor Farao uit de bovenste korf. Ook hier waren de drie korven drie dagen, maar voor de bakker was het een uitleg van de dood. Op de derde dag, Farao’s verjaardag, kreeg de schenker zijn ambt terug en werd de bakker opgehangen, "gelijk Jozef hun uitgelegd had" (Genesis 40:22). Maar de schenker vergat Jozef.

Wat droomde Farao?

Twee volle jaren later droomde Farao zelf. Hij stond aan de rivier, en daaruit kwamen zeven mooie, vette koeien op. Na hen kwamen zeven lelijke, magere koeien, en die aten de vette koeien op. Daarna droomde hij van zeven volle aren aan één halm, die werden opgeslokt door zeven dunne aren, verschroeid door de oostenwind. Hij riep al de tovenaars en wijzen van Egypte, maar niemand kon de dromen uitleggen. Toen sprak de schenker: "Ik gedenk heden aan mijn zonden" (Genesis 41:9), en hij vertelde over de Hebreeuwse jongeman in de gevangenis.

Hoe legde Jozef de dromen van Farao uit?

Farao liet Jozef haastig uit de kuil halen. Jozef werd geschoren, kreeg andere kleren en hoorde dat Farao hem een droomuitlegger noemde. Jozef wees dat meteen af: "Het is buiten mij! God zal Farao’s welstand aanzeggen" (Genesis 41:16). Na het horen van de dromen zei hij dat de droom één was. De zeven goede koeien en aren waren zeven jaren van grote overvloed, de zeven magere koeien en dunne aren zeven jaren van zware honger. Vandaar de uitdrukking zeven vette en zeven magere jaren. Dat de droom twee keer kwam, betekende dat de zaak van God vastbesloten was en dat God haastte om haar te doen (Genesis 41:32). Jozef gaf ook raad: Farao moest een verstandige en wijze man over Egypte stellen, die in de goede jaren het vijfde deel van de oogst liet opslaan in de steden.

Hoe werd Jozef onderkoning van Egypte?

Het voorstel was goed in de ogen van Farao. Hij vroeg: "Zouden wij wel een man vinden als deze, in welken Gods Geest is" (Genesis 41:38)? Hij stelde Jozef over zijn huis en over heel het land; alleen de troon bleef hoger. Hij gaf Jozef zijn ring, fijne linnen kleren en een gouden keten, liet hem rijden op de tweede wagen en gaf hem de naam Zafnath Paaneah en een vrouw, Asnath. Jozef was toen dertig jaar.

In de zeven goede jaren verzamelde Jozef koren als het zand der zee, totdat men ophield met tellen. Hem werden twee zonen geboren, Manasse en Efraïm; hun namen belijden dat God Jozef zijn moeite had laten vergeten en hem vruchtbaar had gemaakt in het land van zijn verdrukking. Toen kwamen de jaren van honger, zoals Jozef gezegd had. Farao zei tegen het volk: "Gaat tot Jozef, doet wat hij u zegt" (Genesis 41:55). Uit alle landen kwamen mensen naar Egypte om koren te kopen. Hoe zo ook Jozefs broers kwamen, leest u bij Jozef in Egypte.

De schenker en de bakker waren hoge hovelingen. Zij zorgden voor de drank en het brood van de koning en kwamen dus dicht bij hem. Welke Farao Jozef verhoogde, zegt de Bijbel niet, en een jaartal geeft de tekst evenmin. Of de overste der trawanten in Genesis 40 dezelfde man is als Potifar, die in Genesis 39:1 die titel draagt, laat de tekst open; veel uitleggers nemen het aan.

Egypte leefde van de Nijl. De oogst hing af van de jaarlijkse overstroming van de rivier. Koeien die uit de rivier opkomen en aren die verschroeien door de oostenwind, de hete wind uit de woestijn, passen bij dat land. Een tegenvallende overstroming betekende honger voor iedereen.

De tovenaars en wijzen waren de geleerden van het hof. Zulke tovenaars en wijzen komen later terug bij Mozes en de plagen (Exodus 7:11). Ring, linnen kleed en gouden keten waren tekenen van een ambt: met de ring van de koning kon Jozef namens hem besluiten. De betekenis van de naam Zafnath Paaneah is onzeker; uitleggers geven verschillende verklaringen. Wie Genesis 41 vers voor vers wil lezen, vindt dat in de uitleg van Genesis 41.

De hoofdpersoon van Genesis 40 en 41 is niet Jozef en niet Farao, maar God. Jozef zegt het steeds opnieuw: de uitleggingen zijn van God (Genesis 40:8), het is buiten hem (Genesis 41:16), en "hetgeen God is doende, heeft Hij Farao te kennen gegeven" (Genesis 41:25). God regeert over de Nijl, over vette en magere jaren en over het hart van een heidense koning. Hij laat Farao vooruit zien wat Hij zal doen, en Hij zegt erbij dat het vaststaat (Genesis 41:32). Eeuwen later zegt Daniël tegen Nebukadnezar hetzelfde: "Maar er is een God in den hemel, Die verborgenheden openbaart" (Daniël 2:28).

God bepaalt ook de tijd. De schenker vergat Jozef twee volle jaren. Psalm 105 kijkt terug en zegt dat Jozef gelouterd werd "Tot den tijd toe, dat Zijn woord kwam" (Psalm 105:19). Het vergeten van de schenker was geen gat in Gods plan. Juist op het moment dat Farao geen uitleg had, werd Jozef geroepen. Zo verbindt de Bijbel Gods voorzienigheid met gewone menselijke vergeetachtigheid.

Waar het God om ging, wordt pas later duidelijk. Toen de broers voor hem stonden, zei Jozef: "want God heeft mij voor uw aangezicht gezonden, tot behoudenis des levens" (Genesis 45:5). De honger die God aankondigde, bracht Jakobs gezin naar Egypte, en zo bewaarde God het volk waaraan Hij Zijn beloften had gedaan. Hoe dat gebeurde, vertelt Jozef maakt zich bekend.

Stefanus vat het samen: God was met Jozef, "En verloste hem uit al zijn verdrukkingen, en gaf hem genade en wijsheid voor Farao" (Handelingen 7:10). De weg van de kuil naar de troon wijst volgens veel gereformeerde uitleggers vooruit naar Christus, Die Zichzelf vernederde en Die God daarom "uitermate verhoogd" heeft (Filippenzen 2:9). Het Nieuwe Testament trekt die lijn niet met zoveel woorden, maar Stefanus vertelt wel dat de patriarchen Jozef uit nijd verkochten (Handelingen 7:9), zoals Israël later Mozes verloochende (Handelingen 7:35), en zijn rede eindigt bij de Rechtvaardige, Christus (Handelingen 7:52).

God vergeet niet wanneer mensen vergeten. Jozef had de schenker gevraagd aan hem te denken, maar de schenker dacht twee jaar niet meer aan hem. Toch was de HEERE met Jozef, ook in die jaren. Wie zich vergeten voelt, mag weten dat God Zijn tijd kent. "Vernedert u dan onder de krachtige hand Gods, opdat Hij u verhoge te Zijner tijd" (1 Petrus 5:6).

Wat God geeft, brengt eer aan Hem. Jozef stond als gevangene voor de machtigste man van Egypte, en hij had zichzelf kunnen aanprijzen. Hij zei het tegenovergestelde: het is buiten mij. Dat geldt voor elke gave die wij hebben: inzicht, verstand, een ambt. Ze komen van God, en daarom horen we Hem de eer te geven, juist ook tegenover mensen die Hem niet kennen.

Gods aankondiging vraagt om wijs handelen. God had de honger aangezegd, en Jozef verzamelde in de goede jaren. Geloof in Gods regering maakt niet lui, maar verstandig. Wie wijsheid mist, mag erom vragen: "dat hij ze van God begere, Die een iegelijk mildelijk geeft, en niet verwijt" (Jakobus 1:5). Zo kunnen wij met overvloed en met tekort omgaan als mensen die weten dat God beide in Zijn hand heeft.