Hagar en Ismaël in de woestijn

De geschiedenis van Hagar en Ismaël staat in twee delen in Genesis: hoofdstuk 16 en 21:8-21. Ertussen ligt Gods belofte dat Sara zelf een zoon zal krijgen. Beide keren komt Hagar in de woestijn terecht, en beide keren spreekt God haar daar aan.

Waarom vluchtte Hagar de woestijn in?

Abram woonde al tien jaar in Kanaän, en Sarai was nog kinderloos. Zij zei dat de HEERE haar had toegesloten, zodat zij niet baarde. Daarom gaf zij haar Egyptische dienstmaagd Hagar aan Abram tot een vrouw om via haar een kind te krijgen. Abram hoorde naar haar. Toen Hagar zwanger was, keek zij neer op Sarai. Sarai legde de schuld bij Abram, Abram liet Hagar in haar hand, en Sarai vernederde haar. Hagar vluchtte.

Wat zei de Engel des HEEREN tegen Hagar?

De Engel des HEEREN vond haar bij een waterfontein in de woestijn, op de weg naar Sur. Hij sprak haar aan bij naam en vroeg waar zij vandaan kwam en heen ging. Hij gebood haar terug te keren en zich onder Sarai te vernederen. Daarbij beloofde Hij haar talloze nakomelingen. Haar zoon moest Ismaël heten, "omdat de HEERE uw verdrukking aangehoord heeft" (Genesis 16:11). Hagar noemde de HEERE, Die tot haar sprak: "Gij, God des aanziens" (Genesis 16:13). De bron kreeg de naam Lachai-Roi. Hagar baarde Abram een zoon; hij was toen zesentachtig (uitleg bij Genesis 16).

Waarom moesten Hagar en Ismaël weg?

Jaren later werd Izak geboren, zoals God beloofd had. Op de maaltijd bij het spenen van Izak zag Sara dat de zoon van Hagar spotte. Zij eiste dat Abraham de dienstmaagd en haar zoon zou uitdrijven: die zoon mocht niet met Izak erven. Abraham vond dat zeer erg, want Ismaël was ook zijn zoon. Maar God zei hem naar Sara te luisteren, "want in Izak zal uw zaad genoemd worden" (Genesis 21:12). Ook van Ismaël zou God een volk maken.

Wat gebeurde er met Hagar en Ismaël in de woestijn?

Abraham stond vroeg op, gaf Hagar brood en een fles water en zond haar met de jongen weg. Zij dwaalde in de woestijn van Berseba. Toen het water op was, liet zij de jongen achter onder een struik en ging een boogschot verderop zitten, want zij zei: "Dat ik het kind niet zie sterven" (Genesis 21:16). Zij huilde hardop. Maar "God hoorde de stem van den jongen" (Genesis 21:17). De Engel Gods riep Hagar toe uit de hemel, zei haar niet te vrezen en herhaalde de belofte van een groot volk. De tekst zegt: "God opende haar ogen, dat zij een waterput zag" (Genesis 21:19). Zij vulde de fles en gaf de jongen te drinken.

Het slot is kort: God was met de jongen. Ismaël groeide op in de woestijn Paran en werd een boogschutter, en zijn moeder nam voor hem een vrouw uit Egypte (uitleg bij Genesis 21). Veel later begroeven Izak en Ismaël samen hun vader Abraham (Genesis 25:9).

De geschiedenis speelt in het zuiden van Kanaän en de woestijn daarachter. De weg naar Sur liep in de richting van Egypte, het land van Hagar. Berseba lag aan de rand van de droge Negev; de woestijn Paran wordt meestal gezocht in het noordoosten van het Sinaïschiereiland. Dat een kinderloze vrouw haar slavin aan haar man gaf om zo een kind te krijgen, kwam in die tijd vaker voor; de wetten van Hammurabi (§ 146) noemen een vergelijkbare regeling. Ismaël was in Genesis 21 geen klein kind meer. Hij was dertien toen hij besneden werd (Genesis 17:25), nog vóór de geboorte van Izak.

In beide delen van deze geschiedenis is God Degene Die ziet en hoort. Hagar is een vreemdelinge en een dienstmaagd, twee keer alleen in de woestijn, en zij staat buiten de lijn van de belofte. Toch zoekt God haar op. De eerste keer hoort de HEERE haar verdrukking en legt Hij dat vast in de naam van haar zoon. De tweede keer hoort God de stem van de jongen. Hagar zelf noemt Hem de God Die haar aanziet.

De Engel des HEEREN spreekt hier als God Zelf: Hij belooft Hagar dat Hij haar zaad zal vermenigvuldigen (Genesis 16:10), en Hagar noemt Hem de HEERE. Veel gereformeerde uitleggers zien in Hem de Zoon van God vóór Zijn menswording; anderen zien een engel die zo volkomen namens God spreekt dat Gods eigen woorden in zijn mond liggen. Meer daarover bij de Engel des HEEREN.

Tegelijk maakt God onderscheid. Hij zegent Ismaël en maakt hem tot een volk, maar Zijn verbond richt Hij op met Izak (Genesis 17:20-21). Paulus gebruikt de twee zonen als beeld: de zoon van de dienstmaagd is "naar het vlees geboren", de zoon van de vrije "door de beloftenis" (Galaten 4:23). Hij zegt er zelf bij dat dit dingen zijn "die andere beduiding hebben" (Galaten 4:24): Hagar staat voor de dienstbaarheid van de wet van Sinaï, Sara voor de vrijheid van de kinderen van de belofte (uitleg bij Galaten 4). Dat is Paulus’ toepassing en geen oordeel over Hagar als persoon. Genesis laat haar juist zien als iemand die de HEERE ontmoette.

God ziet wie door anderen over het hoofd wordt gezien. Hagar had geen stem in de plannen van Sarai en Abram en kwam twee keer alleen in de woestijn terecht. Daar vond God haar. Wie zich vergeten voelt, aan de rand van een gezin, een gemeente of een samenleving, mag weten dat de HEERE ook daar de God des aanziens is. De vluchteling en de vreemdeling vallen niet buiten Zijn oog.

God hoort, ook als iemand geen woorden meer heeft. Er staat niet dat Ismaël bad; er staat dat God de stem van de jongen hoorde. Dat is een troost voor ouders die niet meer weten wat ze voor hun kind moeten bidden, en voor wie zelf alleen nog kan roepen.

God blijft trouw, ook waar mensen eigen wegen gaan. Het plan van Sarai bracht verachting, vlucht en uiteindelijk een gebroken gezin. Wij hoeven zulke omwegen niet goed te praten. Maar de HEERE liet Hagar en haar zoon niet los. Hij opende haar ogen voor wat Hij gaf, en Hij hield Zijn woord aan Abraham, zowel over Izak als over Ismaël.