Ismaël in de Bijbel
Jisma’el (יִשְׁמָעֵאל, Hebreeuws) - “God hoort”
Wie was Ismaël?
Ismaël was de eerste zoon van Abraham, geboren uit de Egyptische dienstmaagd Hagar toen Abraham zesentachtig was (Genesis 16:16). Na de geboorte van Izak werden moeder en zoon weggezonden, maar God redde hen in de woestijn. Ismaël werd boogschutter, vader van twaalf vorsten en stierf op 137-jarige leeftijd.
Ismaël is de zoon over wie de Bijbel twee keer zegt dat God hoort. Voor zijn geboorte krijgt zijn moeder Hagar te horen dat zij hem Ismaël moet noemen, "omdat de HEERE uw verdrukking aangehoord heeft" (Genesis 16:11). Jaren later, als hij in de woestijn van dorst dreigt om te komen, staat er: "En God hoorde de stem van den jongen" (Genesis 21:17). Zijn naam en zijn redding zeggen hetzelfde. Zijn geschiedenis staat in Genesis 16, 17, 21 en 25. Hij werd geboren uit Hagar, de Egyptische dienstmaagd van Sara. Ongeveer veertien jaar lang was hij Abrahams enige zoon. Toen God aankondigde dat Sara een zoon zou baren, bad Abraham: "Och, dat Ismael mocht leven voor Uw aangezicht!" (Genesis 17:18). God verhoorde dat gebed met een eigen belofte voor Ismaël, maar Zijn verbond zou Hij met Izak oprichten. Na de geboorte van Izak zag Sara Ismaël spotten op de dag dat Izak gespeend werd, en zij eiste dat Abraham moeder en zoon wegzond (Genesis 21:9-10). In de woestijn van Berseba raakte hun water op, maar God opende Hagars ogen voor een waterput. Ismaël groeide op in de woestijn Paran, werd boogschutter en trouwde met een vrouw uit Egypte. Samen met Izak begroef hij later zijn vader (Genesis 25:9). Genesis 25:12-18 sluit zijn leven af met de namen van zijn twaalf zonen en zijn leeftijd: honderdzevenendertig jaar. In de Statenvertaling heet hij Ismael, zonder trema, en zijn nakomelingen heten er de Ismaelieten. Hij is niet te verwarren met Ismaël, de zoon van Nethanja, die na de val van Jeruzalem de door Babel aangestelde Gedalia vermoordde (Jeremia 41:1-2), of met enkele naamgenoten in Kronieken en Ezra. In het Nieuwe Testament noemt Paulus hem niet bij naam, maar hij bedoelt hem wel als hij schrijft over de zoon "uit de dienstmaagd" (Galaten 4:22).
Historische context
Ismaël leefde in de tijd van de aartsvaders, die doorgaans rond 2000 voor Christus wordt geplaatst; de Bijbel geeft geen jaartallen, alleen leeftijden. Daaruit is zijn levensloop goed te volgen. Abraham was zesentachtig bij zijn geboorte (Genesis 16:16) en honderd bij de geboorte van Izak (Genesis 21:5). Ismaël was dus ongeveer veertien toen zijn halfbroer werd geboren, en wat ouder toen Izak gespeend werd. Hij werd honderdzevenendertig jaar (Genesis 25:17). Dat Sara haar dienstmaagd aan Abraham gaf, met de woorden "misschien zal ik uit haar gebouwd worden" (Genesis 16:2), past bij een gebruik dat ook buiten de Bijbel bekend is. De Codex van Hammurabi kent het geval van een vrouw die haar man een slavin geeft, en de spanning wanneer die slavin zich daarna met haar meesteres gelijkstelt. In een huwelijkscontract uit Nuzi wordt het kind van zo'n slavin als het kind van de echtgenote gerekend. Hoe nauw deze parallellen zijn, is onder onderzoekers omstreden. Genesis vertelt het verhaal niet om het gebruik goed te keuren, maar laat zien welke pijn eruit voortkwam, voor Sara, voor Hagar en voor de jongen. Ismaëls levensgebied was de woestijn ten zuiden van Kanaän. De aankondiging gebeurde bij een fontein "op den weg van Sur" (Genesis 16:7), aan de route naar Egypte. De verbanning leidde naar de woestijn van Berseba (Genesis 21:14) en vandaar naar de woestijn Paran (Genesis 21:21), die doorgaans in het noordoosten van het Sinaïschiereiland gezocht wordt. Boogschutter zijn hoorde bij een leven van jagen en rondtrekken. Zijn nakomelingen woonden volgens Genesis 25:18 "van Havila tot Sur toe, hetwelk tegenover Egypte is", dat wil zeggen in de woestijnstreken tussen Egypte en het noorden van Arabië. Later in de Bijbel verschijnen zij als karavaanhandelaars: een reisgezelschap van Ismaëlieten met kamelen vol specerijen kocht Jozef van zijn broers en bracht hem naar Egypte (Genesis 37:25-28); Genesis 37:28 noemt daarbij ook Midianietische kooplieden. Kedar en Nebajoth (Nabajoth), namen van twee zonen, keren terug bij de profeten (Jesaja 21:16-17, Jesaja 60:7). Assyrische koningsinscripties uit de achtste en zevende eeuw voor Christus noemen Arabische stammen met vergelijkbare namen; de koppeling aan de zonen van Ismaël is een identificatie van onderzoekers, geen gegeven van de tekst zelf. Een dochter van Ismaël trouwde met Esau, toen die zag dat zijn vader de Kanaänitische vrouwen afkeurde (Genesis 28:8-9). Genesis 28:9 noemt haar Mahalath, Genesis 36:3 Basmath. De namen van Esaus vrouwen lopen in Genesis 26:34, Genesis 28:9 en Genesis 36:2-3 uiteen; veel uitleggers nemen aan dat sommige vrouwen twee namen droegen.
Karaktereigenschappen
+Positieve eigenschappen
- Groeide op als boogschutter in de woestijn, waar God met hem was (Genesis 21:20)
- Ontving het teken van het verbond, besneden op dertienjarige leeftijd (Genesis 17:25)
- Stond samen met Izak aan het graf van Abraham (Genesis 25:9)
−Zwakke kanten
- Spotte met Izak op de dag dat zijn halfbroer gespeend werd (Genesis 21:9)
- Leefde gespannen tegenover zijn broeders, zoals voorzegd: zijn hand zou tegen allen zijn (Genesis 16:12, vgl. Genesis 25:18)
Theologische betekenis
In de geschiedenis van Ismaël houdt Genesis twee lijnen tegelijk vast: verkiezing en zegen. De verkiezing is duidelijk. God zegt tegen Abraham: "Mijn verbond zal Ik met Izak oprichten" (Genesis 17:21), en later: "in Izak zal uw zaad genoemd worden" (Genesis 21:12). De lijn van de belofte, die via Jakob en Israël naar Christus loopt, gaat niet door Ismaël. Toch is Ismaël in Genesis geen afgeschreven zoon. Hij ontvangt het teken van het verbond op dezelfde dag als Abraham (Genesis 17:26). Abrahams gebed voor hem wordt verhoord: "zie, Ik heb hem gezegend, en zal hem vruchtbaar maken" (Genesis 17:20). Driemaal belooft God dat Hij hem tot een volk zal stellen (Genesis 17:20, Genesis 21:13, Genesis 21:18), en Genesis 25:16 laat zien dat het uitkwam: "twaalf vorsten naar hun volken". In de woestijn staat er eenvoudig: "God was met den jongen" (Genesis 21:20). Gereformeerde uitleggers zien hier vaak het onderscheid tussen Gods goedheid, die Hij Ismaël rijkelijk bewees, en de bijzondere genade van het verbond. Paulus leest de geschiedenis in Galaten 4:21-31 als dingen "die andere beduiding hebben" (Galaten 4:24). De zoon van de dienstmaagd "is naar het vlees geboren geweest", de zoon van de vrije kwam "door de beloftenis" (Galaten 4:23). Hagar staat bij hem voor de berg Sinaï en "Jeruzalem, dat nu is" (Galaten 4:25), Sara voor "Jeruzalem, dat boven is" (Galaten 4:26). Het gaat Paulus om twee wegen: leven onder de wet of leven uit de belofte. Over het eeuwige lot van Ismaël als persoon zegt de tekst niets, al lazen oudere gereformeerde uitleggers hem met Romeinen 9 als beeld van wie buiten het verbond staat. Wel past Paulus Sara's woord toe: "de zoon der dienstmaagd zal geenszins erven met den zoon der vrije" (Galaten 4:30). In het spotten van Genesis 21:9 ziet hij een voorafschaduwing van de vervolging van de gemeente: "die naar het vlees geboren was, vervolgde dengene, die naar den Geest geboren was, alzo ook nu" (Galaten 4:29). In Romeinen 9:7-8 maakt Paulus hetzelfde punt zonder beeldspraak: niet alle nakomelingen van Abraham zijn kinderen van de belofte. Zo wordt Ismaël in de Schrift geen schurk, maar een zoon die gezegend wordt naast de lijn van het verbond. Dat de eerste verschijning van de Engel des HEEREN in de Bijbel bij zijn moeder plaatsvindt, met een belofte voor hem, onderstreept dat Gods oog ook valt op wie aan de rand van het verhaal staat.
Naamsbetekenis
Oorspronkelijke naam
Jisma’el (יִשְׁמָעֵאל, Hebreeuws)
Betekenis
God hoort
Betekenis van de naam Ismaël: grondwoord, uitspraak en wie de naam droegen
Sleutelmomenten
Aangekondigd bij de bron
Hagar vlucht voor Sara de woestijn in. De Engel des HEEREN vindt haar bij een fontein, stuurt haar terug en kondigt een zoon aan die Ismaël moet heten, omdat de HEERE haar verdrukking gehoord heeft.
Genesis 16:7-12
Geboorte
Hagar baart Abraham een zoon, en Abraham geeft hem de naam die de Engel had genoemd. Abraham is dan zesentachtig jaar oud.
Genesis 16:15-16
Abrahams gebed voor Ismaël
Als God een zoon uit Sara aankondigt, vraagt Abraham of Ismaël voor Gods aangezicht mag leven. God verhoort hem: Ismaël wordt gezegend en krijgt twaalf vorsten, maar het verbond gaat via Izak.
Genesis 17:18-21
Besneden op dertienjarige leeftijd
Op dezelfde dag als Abraham ontvangt Ismaël het teken van het verbond. Hij is dertien jaar oud.
Genesis 17:23-26
Spot op het feest van Izak
Op de dag dat Izak gespeend wordt, ziet Sara Ismaël spotten. Zij eist dat Abraham moeder en zoon wegzendt. God zegt Abraham te luisteren en belooft dat ook de zoon van de dienstmaagd een volk zal worden.
Genesis 21:8-13
Gered in de woestijn
In de woestijn van Berseba is het water op. God hoort de stem van de jongen, opent Hagars ogen voor een waterput en is met Ismaël, die opgroeit als boogschutter in de woestijn Paran.
Genesis 21:14-21
Met Izak bij het graf van Abraham
Na Abrahams dood begraven Izak en Ismaël samen hun vader in de spelonk van Machpela, tegenover Mamre.
Genesis 25:8-10
Twaalf vorsten en zijn dood
Genesis noemt de twaalf zonen van Ismaël, vorsten naar hun volken, en zijn leeftijd: honderdzevenendertig jaar.
Genesis 25:12-18
Belangrijke bijbelteksten
De volgende bijbelgedeelten zijn van belang om het leven en de rol van Ismaël beter te begrijpen.
Genesis 16:11
“Ook zeide des HEEREN Engel tot haar: Zie, gij zijt zwanger, en zult een zoon baren, en gij zult zijn naam Ismael noemen, omdat de HEERE uw verdrukking aangehoord heeft.”
De naam wordt gegeven voordat het kind geboren is, en verklaard: God heeft gehoord.
Genesis 16:12
“En hij zal een woudezel van een mens zijn; zijn hand zal tegen allen zijn, en de hand van allen tegen hem; en hij zal wonen voor het aangezicht van al zijn broederen.”
Een typering van een vrij, rondtrekkend leven in de woestijn, met spanning naar de volken rondom.
Genesis 17:18
“En Abraham zeide tot God: Och, dat Ismael mocht leven voor Uw aangezicht!”
Abrahams gebed voor zijn eerste zoon, op het moment dat God de geboorte van Izak aankondigt.
Genesis 17:20
“En aangaande Ismael heb Ik u verhoord; zie, Ik heb hem gezegend, en zal hem vruchtbaar maken, en hem gans zeer vermenigvuldigen; twaalf vorsten zal hij gewinnen, en Ik zal hem tot een groot volk stellen;”
Gods antwoord: zegen en een groot nageslacht voor Ismaël, ook al gaat het verbond via Izak.
Genesis 21:13
“Doch Ik zal ook den zoon dezer dienstmaagd tot een volk stellen, omdat hij uw zaad is.”
Bij het wegzenden herhaalt God de belofte, met als reden dat Ismaël Abrahams zoon is.
Genesis 21:17
“En God hoorde de stem van den jongen; en de Engel Gods riep Hagar toe uit den hemel, en zeide tot haar: Wat is u, Hagar? Vrees niet; want God heeft naar des jongens stem gehoord, ter plaatse, waar hij is.”
De naam Ismael wordt waar in de woestijn: God hoort de jongen, op de plek waar hij ligt.
Genesis 21:20
“En God was met den jongen; en hij werd groot, en hij woonde in de woestijn, en werd een boogschutter.”
Ook buiten Abrahams huis blijft God met Ismaël.
Genesis 25:16
“Deze zijn de zonen van Ismael, en dit zijn hun namen, in hun dorpen en paleizen, twaalf vorsten naar hun volken.”
De vervulling van Genesis 17:20: twaalf vorsten, elk aan het hoofd van een volk.
Galaten 4:28-29
“Maar wij, broeders, zijn kinderen der belofte, als Izak was. Doch gelijkerwijs toen, die naar het vlees geboren was, vervolgde dengene, die naar den Geest geboren was, alzo ook nu.”
Paulus gebruikt de twee zonen van Abraham als beeld voor de gemeente, die leeft uit de belofte.
Tijdperiode
~2000 v.Chr.
Ismaël leefde in de tijd van het Oude Testament.
Gerelateerde personen
Lessen voor vandaag
Ismaëls naam is een belijdenis: God hoort. Hij hoorde Hagar toen zij op de vlucht was, en Hij hoorde de jongen toen die onder een struik lag te sterven. De tekst zegt nadrukkelijk dat God de stem van de jongen hoorde, "ter plaatse, waar hij is" (Genesis 21:17). Voor wie zich vergeten voelt, of buiten de kring van de gezegenden lijkt te staan, is dat een woord om vast te houden: God hoort ook daar. Het verhaal laat ook zien dat menselijke oplossingen voor Gods beloften hun prijs hebben. Sara en Abraham wilden de belofte een handje helpen, en de spanning die daaruit voortkwam, trof vooral de zwaksten: een slavin en een kind. Wij doen er goed aan geduldig te wachten op wat God belooft, ook als het lang duurt. Verder leert Ismaël ons iets over de manier waarop wij spreken over mensen buiten de lijn van het verbond. Genesis zegt dat God met hem was, hem zegende en vruchtbaar maakte. Wie in gesprek gaat met moslims of met Arabische christenen, kan met eerbied beginnen bij wat de Bijbel zelf over Ismaël zegt, zonder latere tradities voor bijbelse feiten aan te zien en zonder neerbuigendheid. Ten slotte wijst Paulus ons naar de kern: wij zijn "kinderen der belofte, als Izak was" (Galaten 4:28). Het erfdeel komt niet uit eigen kracht of afkomst, maar uit Gods belofte, die wij in geloof aannemen.
Bijbelse plaatsen
Veelgestelde vragen over Ismaël
Wie was Ismaël in de Bijbel?
Wat betekent de naam Ismaël?
Waar staat Ismaël in de Bijbel?
Hoe schrijft de Statenvertaling Ismaël, en welke naamgenoten zijn er?
Is Ismaël de stamvader van de Arabieren?
Waarom werden Hagar en Ismaël weggestuurd?
Hoe oud was Ismaël toen hij werd weggestuurd?
Wat betekent "een woudezel van een mens" in Genesis 16:12?
Wie waren de twaalf zonen van Ismaël?
Is Ismaël de zoon die Abraham moest offeren?
Wat zegt Paulus over Ismaël in Galaten 4?
Wat kunnen wij leren van Ismaël?
Stel een vraag over Ismaël
Wilt u meer weten over Ismaël? Onze AI-gestuurde assistent helpt u met achtergrond, context en diepere inzichten uit de Bijbel.
Stel een vraag over IsmaëlBijbelverhalen rond Ismaël
Verdiep u verder
Bijbelse tijdlijn
Bekijk Ismaël in de context van de bijbelse geschiedenis.
Bijbelse onderwerpen
Ontdek thema's die verbonden zijn met het leven van Ismaël.
Lees de Bijbel
Lees het verhaal van Ismaël in de Bijbel.
Bijbeluitleg
Lees commentaar en uitleg bij de bijbelgedeelten over Ismaël.
AI BijbelAssistent
Stel uw vragen over Ismaël aan onze AI-assistent.
Woordstudie
Bestudeer de oorspronkelijke betekenis van bijbelse namen en begrippen.
Heidelbergse Catechismus
Ontdek de gereformeerde leer over bijbelse personen en thema's.