Het evangelie van Johannes noemt de naam van zijn schrijver nergens. Toch is het boek allesbehalve anoniem: de schrijver spreekt over zichzelf als getuige, en de vroegste lezers wisten wie hij was. Het vierde evangelie vertelt het leven van de Heere Jezus vanuit een eigen invalshoek, met lange gesprekken en tekenen die in de andere evangeliën niet staan. Hieronder leest u wat het boek zelf over zijn schrijver zegt, wat de vroege kerk doorgaf, waarom sommigen twijfelen en waarvoor het geschreven is.
Wie schreef het evangelie van Johannes volgens de Bijbel zelf?
Het antwoord staat in het laatste hoofdstuk. Na de verschijning van de opgestane Heere bij de zee van Tiberias keert Petrus zich om en ziet een andere discipel volgen. Het evangelie beschrijft hem zo: Petrus 'zag den discipel volgen, welken Jezus liefhad, die ook in het avondmaal op Zijn borst gevallen was' (Johannes 21:20). Even verder zegt het over diezelfde discipel: 'Deze is de discipel, die van deze dingen getuigt, en deze dingen geschreven heeft; en wij weten, dat zijn getuigenis waarachtig is' (Johannes 21:24).
De schrijver is dus de discipel die Jezus liefhad. Hij houdt zijn eigen naam buiten het verhaal en laat de aandacht bij de Heere. De woorden 'wij weten' laten horen dat anderen, vermoedelijk de gemeente rond hem, zijn getuigenis bevestigen. In de uitleg van Johannes 21 leest u dit hoofdstuk in zijn samenhang.
Wie is de discipel die Jezus liefhad?
Deze discipel komt pas in de tweede helft van het boek in beeld. Bij het laatste avondmaal zit hij aan tafel direct naast de Heere (Johannes 13:23). Bij het kruis vertrouwt Jezus Zijn moeder aan hem toe (Johannes 19:26). Op de paasmorgen loopt hij met Petrus naar het graf (Johannes 20:2-8), en bij de zee van Tiberias herkent hij als eerste de Opgestane (Johannes 21:7).
Wie de aanwijzingen naast elkaar legt, komt uit bij de apostel Johannes, de zoon van Zebedeüs:
- hij was bij het avondmaal, waar Jezus met de twaalven aan tafel zat (Markus 14:17);
- bij de zee waren Petrus, Thomas, Nathanaël, de zonen van Zebedeüs en twee anderen (Johannes 21:2);
- Petrus kan het niet zijn, want hij wordt steeds naast de geliefde discipel genoemd;
- Jakobus, de broer van Johannes, werd al vroeg met het zwaard gedood (Handelingen 12:2), terwijl over de geliefde discipel het gerucht ging dat hij niet zou sterven (Johannes 21:23);
- de apostel Johannes komt in dit evangelie nergens bij naam voor; met Johannes bedoelt het boek steeds Johannes de Doper (Johannes 1:6).
Johannes was een visser die met zijn broer Jakobus door Jezus geroepen werd (Mattheüs 4:21). Hij was een van de twaalf discipelen en hoorde met Petrus en Jakobus bij de kleine kring die Jezus meenam op de berg (Mattheüs 17:1). Meer over zijn leven, tot hij later een pilaar van de gemeente in Jeruzalem heette (Galaten 2:9), leest u bij de apostel Johannes.
Was de schrijver een ooggetuige?
Ja, en het evangelie legt daar zelf de nadruk op. Bij de kruisiging, waar uit de doorstoken zijde bloed en water kwam, voegt de schrijver toe: 'En die het gezien heeft, die heeft het getuigd, en zijn getuigenis is waarachtig' (Johannes 19:35). Het boek staat vol kleine gegevens die passen bij iemand die erbij was: het uur waarop twee discipelen Jezus volgden (Johannes 1:40), de zes stenen watervaten in Kana (Johannes 2:6), de honderd drieënvijftig vissen in het net (Johannes 21:11).
De eerste brief van Johannes begint met hetzelfde getuigenis: 'hetgeen wij gezien hebben met onze ogen, hetgeen wij aanschouwd hebben, en onze handen getast hebben, van het Woord des levens' (1 Johannes 1:1). Taal en gedachtegang van brief en evangelie liggen zo dicht bij elkaar dat de kerk ze van oudsher aan dezelfde schrijver toekent.
Wanneer en waar werd het evangelie van Johannes geschreven?
De Bijbel noemt geen jaartal. De oudste uitvoerige getuige is Irenaeus, bisschop van Lyon, die rond 180 na Christus schreef. In zijn werk Tegen de ketterijen (boek III, 1.1) zegt hij dat Johannes, de discipel die ook aan de borst van de Heere had gelegen, zelf een evangelie uitgaf toen hij in Efeze woonde. Irenaeus had in zijn jeugd Polykarpus van Smyrna gekend, die volgens hem door apostelen was onderwezen. Op dezelfde plaats schrijft hij dat Johannes in Efeze bleef tot in de tijd van keizer Trajanus, die in 98 aan de regering kwam (Tegen de ketterijen III, 3.4).
Dat past bij het slot van het evangelie. Er ging een gerucht dat deze discipel niet zou sterven, en de schrijver zet dat recht met de precieze woorden van Jezus (Johannes 21:23). Ook het boek Openbaring noemt een Johannes die om het getuigenis van Jezus op het eiland Patmos was (Openbaring 1:9), niet ver van Efeze. Wie deze gegevens samenneemt, komt uit bij de laatste jaren van de eerste eeuw; vaak wordt rond 90 na Christus genoemd. Een klein papyrusfragment met enkele verzen uit Johannes 18, de Rylands-papyrus P52 in Manchester, wordt meestal in de eerste helft van de tweede eeuw gedateerd. Klopt die datering, dan was het evangelie toen al tot in Egypte verspreid.
Waarom twijfelen sommigen aan Johannes als schrijver?
In de moderne bijbelwetenschap wordt het auteurschap van de apostel vaak betwijfeld. Drie argumenten keren steeds terug. Het evangelie is anders dan Mattheüs, Markus en Lukas. De woorden 'wij weten' in Johannes 21:24 zouden wijzen op een kring van leerlingen die het boek schreef of afmaakte. En de kerkhistoricus Eusebius bewaarde een uitspraak van Papias, bisschop van Hiërapolis, waarin twee keer een Johannes voorkomt (Kerkgeschiedenis III, 39.4). Eusebius leidde daaruit af dat er naast de apostel een tweede Johannes was, de oudste, en sommige geleerden zien in hem de schrijver.
Die argumenten wegen minder zwaar dan ze lijken. Dat het evangelie eigen stof heeft, past bij een ooggetuige die later schreef en een keuze maakte uit vele tekenen (Johannes 20:30). De woorden 'wij weten' bevestigen het getuigenis van de discipel en schrijven het boek juist aan hem toe. En de lezing van Eusebius is onzeker. Hij schreef ruim honderd jaar na Irenaeus, en Irenaeus noemt Papias zelf een toehoorder van Johannes en een metgezel van Polykarpus (Tegen de ketterijen V, 33.4), zonder twee mannen met die naam te onderscheiden. Er is dus goede grond om de apostel Johannes als schrijver te blijven zien.
Waarom schreef Johannes zijn evangelie?
Johannes geeft het doel zelf aan het eind van hoofdstuk 20: 'Maar deze zijn geschreven, opdat gij gelooft, dat Jezus is de Christus, de Zone Gods; en opdat gij, gelovende, het leven hebt in Zijn Naam' (Johannes 20:31). Daarom begint hij bij het Woord dat in den beginne bij God was en God was (Johannes 1:1), en loopt het boek uit op de belijdenis van Thomas: 'Mijn Heere en mijn God!' (Johannes 20:28). Het hele evangelie wil de lezer brengen tot geloof in de Zoon en tot het eeuwige leven in Zijn Naam.
Zo dient ook de vraag naar de schrijver dat doel. Johannes zet zichzelf op de achtergrond als getuige die zegt wat hij gezien heeft, opdat ook de lezer gelooft (Johannes 19:35). Wie het evangelie hoofdstuk voor hoofdstuk wil lezen, vindt houvast in de bijbelstudie over het Johannesevangelie. Waar het boek staat tussen de andere boeken van de Schrift, leest u bij de vraag hoeveel boeken de Bijbel heeft.
Wat zeggen de belijdenisgeschriften?
In artikel 4 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis staat het evangelie van Johannes bij de vier evangeliën die de kerk als canonieke boeken van het Nieuwe Testament ontvangt. Artikel 3 belijdt dat heilige mannen Gods gesproken hebben, gedreven door de Heilige Geest, en dat God Zijn knechten, de profeten en apostelen, gebood Zijn geopenbaard Woord op te schrijven. Artikel 5 zegt waarom de kerk deze boeken als heilig aanneemt: vooral omdat de Heilige Geest in ons hart getuigt dat ze van God zijn, en omdat ze dat bewijs in zichzelf hebben. Zo rust de zekerheid van dit evangelie uiteindelijk op Gods eigen getuigenis en niet op historisch onderzoek alleen. De Heere beloofde Zijn discipelen de Trooster: 'Die zal u alles leren, en zal u indachtig maken alles, wat Ik u gezegd heb' (Johannes 14:26). Johannes schreef als ooggetuige, en de Geest deed hem indachtig worden wat zijn Heere gezegd had.
'Hetgeen wij dan gezien en gehoord hebben, dat verkondigen wij u, opdat ook gij met ons gemeenschap zoudt hebben' (1 Johannes 1:3)