Het Nieuwe Testament begint niet met één levensbeschrijving van Jezus, maar met vier. Mattheüs, Markus, Lukas en Johannes vertellen elk hun eigen verhaal, met veel overeenkomsten en soms opvallende verschillen. Waarom heeft God het zo gegeven? Zou één evangelie niet duidelijker zijn geweest? Hieronder leest u wat de vier evangeliën gemeen hebben, waarin ze verschillen, wat de synoptische evangeliën zijn en waarom vier getuigen sterker spreken dan één.
Waarom zijn er vier evangeliën?
Het woord evangelie betekent goede boodschap. Die boodschap is één: het leven, sterven en opstaan van Jezus Christus, de Zoon van God. Markus opent zijn boek met de woorden 'Het begin des Evangelies van JEZUS CHRISTUS, den Zone Gods' (Markus 1:1). Wat dat evangelie inhoudt, leest u bij de vraag wat het evangelie is.
Dat God deze ene boodschap door vier mannen liet opschrijven, past bij een regel uit Zijn eigen wet: 'op den mond van twee getuigen, of op den mond van drie getuigen zal de zaak bestaan' (Deuteronomium 19:15). Eén getuige kan zich vergissen of iets weglaten; meer getuigen samen geven zekerheid. Over het leven van Christus spreken er vier.
Bovendien kon geen enkel boek alles bevatten. Johannes zegt het aan het eind van zijn evangelie zelf: 'En er zijn nog vele andere dingen, die Jezus gedaan heeft, welke, zo zij elk bijzonder geschreven wierden, ik acht, dat ook de wereld zelve de geschrevene boeken niet zou bevatten' (Johannes 21:25). Elke evangelist koos, onder de leiding van de Heilige Geest, wat bij zijn doel paste.
Wat is het verschil tussen de vier evangeliën?
De verschillen zijn geen toeval. Elk evangelie heeft een eigen invalshoek. De typering hieronder is gangbaar in de uitleg, al moet u haar niet te strak opvatten:
- Mattheüs opent met 'Het boek des geslachts van JEZUS CHRISTUS, den Zoon van David, den zoon van Abraham' (Mattheüs 1:1). Hij laat telkens zien dat het Oude Testament in Jezus vervuld wordt en tekent Hem als de beloofde Koning.
- Markus is het kortste evangelie, met veel vaart en weinig lange redes. Hij toont Christus als de Dienaar, Die gekomen is om Zijn ziel te geven tot een rantsoen voor velen (Markus 10:45).
- Lukas schrijft als iemand die zorgvuldig heeft nagezocht. Hij heeft veel oog voor armen, vrouwen, zondaars en buitenstaanders: 'Want de Zoon des mensen is gekomen, om te zoeken en zalig te maken, dat verloren was' (Lukas 19:10).
- Johannes volgt een eigen opzet, met lange gesprekken en de Ik ben-woorden. Hij zegt zelf waarom hij schreef: 'Maar deze zijn geschreven, opdat gij gelooft, dat Jezus is de Christus, de Zone Gods' (Johannes 20:31).
Wie wil weten wie dat vierde evangelie schreef, leest dat bij de vraag wie het evangelie van Johannes schreef. Een goede manier om de eigen stem van elk evangelie te leren horen, is ze in hun geheel te lezen, bijvoorbeeld met het leesplan door de vier evangeliën in veertig dagen.
Wat zijn de synoptische evangeliën?
Mattheüs, Markus en Lukas worden de synoptische evangeliën genoemd. Het woord komt uit het Grieks en betekent zoiets als samen overzien: legt u ze in kolommen naast elkaar, dan vallen veel verhalen en uitspraken samen, soms bijna woordelijk. Johannes gaat meer zijn eigen weg.
Hoe die overeenkomsten zijn ontstaan, heet in de uitleg het synoptisch probleem. Er zijn verschillende verklaringen. Sommigen denken dat Markus het eerst schreef en dat Mattheüs en Lukas zijn boek kenden. Anderen houden, met een oude overlevering, Mattheüs voor het eerste evangelie. Weer anderen wijzen erop dat de apostelen het onderwijs van Jezus in vaste bewoordingen doorgaven, zodat de schrijvers uit dezelfde mondelinge bron putten. Een sluitend antwoord is er niet, en de Bijbel vraagt het ook niet.
Wel zegt Lukas iets over zijn werkwijze. Velen hadden al een verhaal opgesteld, op grond van wat ooggetuigen hadden overgeleverd, en hij schreef 'hebbende alles van voren aan naarstiglijk onderzocht' (Lukas 1:3). Inspiratie door de Heilige Geest en zorgvuldig onderzoek sluiten elkaar dus niet uit. Zie ook de uitleg van Lukas 1.
Spreken de evangeliën elkaar tegen?
Wie de evangeliën naast elkaar leest, stuit op verschillen in volgorde, in details en in bewoording. Een bekend voorbeeld is het opschrift boven het kruis. Mattheüs, Markus, Lukas en Johannes geven het elk iets anders weer, maar alle vier noemen ze Jezus de Koning der Joden. Lukas en Johannes vertellen bovendien dat het in drie talen geschreven was, zodat er ook meer dan één bewoording bestond.
Zulke verschillen kent u uit elke rechtszaal. Getuigen die woordelijk hetzelfde zeggen, wekken argwaan; getuigen die elk vanuit hun eigen plek vertellen en in de hoofdzaak overeenstemmen, zijn juist geloofwaardig. Hoe u met moeilijke plaatsen kunt omgaan, leest u bij de vraag over tegenstrijdigheden in de Bijbel.
Waarom koos de kerk niet voor één harmonie?
Al in de tweede eeuw maakte Tatianus een doorlopend verhaal uit de vier evangeliën, het Diatessaron. Zo'n harmonie kan handig zijn. In de Syrische kerken werd het Diatessaron een tijd lang zelfs in de eredienst gelezen, maar ook daar kwamen later de vier evangeliën ervoor in de plaats. De kerk als geheel heeft de vier stemmen naast elkaar willen houden. Rond dezelfde tijd als Tatianus verdedigde Ireneüs van Lyon dat er juist vier evangeliën zijn (Tegen de ketterijen, boek III, hoofdstuk 11). De vier stemmen samen geven een rijker beeld dan één samengevoegde tekst.
Een oude traditie verbindt de vier evangelisten met de vier gezichten uit het visioen van Ezechiël: 'het aangezicht eens mensen, en het aangezicht eens leeuws', en daarbij een os en een arend (Ezechiël 1:10). In Openbaring 4 komen dezelfde wezens terug. Welke evangelist bij welk dier hoort, verschilt per schrijver, en de Bijbel zelf legt dat verband niet. Het is een beeld dat de kerk heeft gebruikt, geen uitleg die de tekst vraagt.
Wat zeggen de belijdenisgeschriften?
De Nederlandse Geloofsbelijdenis noemt in artikel 4 als eerste boeken van het Nieuwe Testament de vier evangelisten Mattheüs, Markus, Lukas en Johannes. In artikel 5 belijdt zij dat wij deze boeken aannemen omdat de Heilige Geest in ons hart getuigt dat ze van God zijn, en omdat ze dat ook in zichzelf laten zien.
De Heidelbergse Catechismus richt zich op het geloof waarmee wij lezen. Een waar geloof is 'een stellig weten of kennis, waardoor ik alles voor waarachtig houd, wat ons God in Zijn Woord heeft geopenbaard' (Heidelbergse Catechismus, Zondag 7, vraag 21). Daarom leest de kerk de vier evangeliën niet als vier meningen, maar als één getuigenis van God over Zijn Zoon, viermaal gegeven.
'Opdat gij moogt kennen de zekerheid der dingen, waarvan gij onderwezen zijt' (Lukas 1:4)