In het Evangelie naar Johannes zegt Jezus een aantal keren met een beeld wie Hij is: het Brood des levens, het Licht der wereld, de goede Herder. Op school, in de catechisatie en in de kerk worden deze woorden vaak samen behandeld als de Ik ben-uitspraken. Daarnaast zegt Hij soms alleen Ik ben, zonder beeld, zoals in Eer Abraham was, ben Ik; juist die woorden brachten Zijn hoorders ertoe stenen op te nemen.
Wat zijn de Ik ben-uitspraken van Jezus?
De Ik ben-uitspraken zijn zinnen waarin Jezus Zichzelf met de woorden Ik ben aanduidt. Meestal gaat het om de zeven beeldspraken uit het Evangelie naar Johannes, die elk iets laten zien van wat Hij voor mensen is. Daarnaast zijn er uitspraken waarin Jezus alleen Ik ben zegt, zonder beeld erbij. Die laatste zijn misschien nog belangrijker, omdat ze teruggrijpen op de Naam van God in het Oude Testament.
Johannes schrijft zelf waarom hij dit alles optekende: 'Maar deze zijn geschreven, opdat gij gelooft, dat Jezus is de Christus, de Zone Gods; en opdat gij, gelovende, het leven hebt in Zijn Naam' (Johannes 20:31). De Ik ben-uitspraken dienen dat doel: ze zeggen wie Jezus is, en ze nodigen uit om in Hem te geloven. Wie het hele evangelie wil bestuderen, vindt hulp in de bijbelstudie over het Evangelie naar Johannes.
De zeven Ik ben-woorden op een rij
Elke uitspraak staat in een eigen verband, vaak na een wonder of in een gesprek:
- Ik ben het Brood des levens (Johannes 6:35), de dag na de spijziging van de vijfduizend, toen de mensen meer brood kwamen halen.
- Ik ben het Licht der wereld (Johannes 8:12), in de tempel; in hoofdstuk 9 herhaalt Jezus het bij de genezing van de blindgeborene (Johannes 9:5).
- Ik ben de Deur (Johannes 10:9), in de rede over de schaapskooi: wie door Hem ingaat, zal behouden worden.
- Ik ben de goede Herder (Johannes 10:11), die Zijn leven stelt voor de schapen.
- Ik ben de Opstanding en het Leven (Johannes 11:25), tegen Martha, vlak voordat Hij Lazarus uit het graf riep.
- Ik ben de Weg, en de Waarheid, en het Leven (Johannes 14:6), in de nacht voor Zijn lijden, als antwoord op de vraag van Thomas.
- Ik ben de ware Wijnstok (Johannes 15:1), in dezelfde afscheidsrede: de discipelen zijn de ranken die alleen in Hem vrucht dragen.
Wat betekenen de beelden van brood, licht en herder?
De beelden zijn gewone dingen uit het dagelijks leven, maar ze zijn steeds geladen met betekenis uit het Oude Testament. Het brood herinnert aan het manna in de woestijn. Jezus zegt: 'Ik ben het Brood des levens; die tot Mij komt, zal geenszins hongeren, en die in Mij gelooft, zal nimmermeer dorsten' (Johannes 6:35). Het manna voedde het lichaam voor één dag; Hij geeft eeuwig leven. Het hele hoofdstuk, van de spijziging tot de rede over het brood, wordt besproken in de uitleg van Johannes 6.
Het licht doet denken aan de vuurkolom die Israël door de nacht leidde. De herder roept Psalm 23 op, waar de HEERE Zelf de Herder is, en de profetie van Ezechiël dat God één Herder zou verwekken (Ezechiël 34:23). Als Jezus zegt dat Hij de goede Herder is, neemt Hij dus een taak op Zich die het Oude Testament aan God toeschrijft.
Bij het graf van Lazarus wordt het beeld bijna werkelijkheid: 'Ik ben de Opstanding en het Leven; die in Mij gelooft zal leven, al ware hij ook gestorven' (Johannes 11:25). Kort daarna riep Hij Lazarus uit het graf. En het woord over de weg is een uitnodiging en een grens tegelijk; dat wordt uitgewerkt bij de vraag is Jezus de enige weg naar God.
Eer Abraham was, ben Ik: de uitspraken zonder beeld
Op andere plaatsen zegt Jezus alleen Ik ben. Tegen de Joden in de tempel zegt Hij: 'Voorwaar, voorwaar zeg Ik u: Eer Abraham was, ben Ik' (Johannes 8:58). Dat is opvallend: waar men Ik was zou verwachten, zegt Hij Ik ben. De toehoorders begrepen dat Hij Zich daarmee boven Abraham stelde en God gelijk maakte; zij namen stenen op om Hem te stenigen (Johannes 8:59).
Die woorden doen denken aan de openbaring van Gods Naam bij de braamstruik. Toen Mozes vroeg wie hem zond, zei God: 'Ik ZAL ZIJN, Die Ik ZIJN ZAL' (Exodus 3:14). In het volgende vers noemt God Zich de HEERE, de God van Abraham, Izak en Jakob (Exodus 3:15). Waarom de Statenvertaling die naam met hoofdletters schrijft, leest u bij wat betekent HEERE.
Ook bij Zijn gevangenneming in de hof klinkt het. Als de soldaten zeggen dat zij Jezus de Nazarener zoeken, antwoordt Hij: Ik ben het. Johannes vertelt: 'Als Hij dan tot hen zeide: Ik ben het; gingen zij achterwaarts, en vielen ter aarde' (Johannes 18:6). Even werd zichtbaar Wie Zich daar gevangen liet nemen.
Wat zeggen de Ik ben-uitspraken over wie Jezus is?
Samen laten de Ik ben-uitspraken zien dat Jezus meer is dan een leraar of profeet. Hij is niet één bron van leven naast andere; Hij is Zelf het leven, het licht en de weg. En met de absolute Ik ben spreekt Hij zoals alleen God kan spreken. Daarom zegt Hij ook: 'want indien gij niet gelooft, dat Ik Die ben, gij zult in uw zonden sterven' (Johannes 8:24).
Dat maakt de uitspraken leerstellig en tegelijk heel persoonlijk. Wie honger heeft naar zin, vindt brood; wie in het donker zit, vindt licht; wie verdwaald is, vindt een Herder Die Zijn schapen bij name kent. Het zijn uitspraken waarin Jezus Zichzelf geeft.
Wat zeggen de belijdenisgeschriften?
Artikel 10 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis belijdt dat Jezus Christus naar Zijn Goddelijke natuur de eeuwige Zoon van God is, niet gemaakt of geschapen, maar één van wezen met de Vader en mede-eeuwig. Het artikel haalt daarvoor onder meer Johannes 1:1-3 aan: alle dingen zijn door het Woord gemaakt.
In Zondag 13 van de Heidelbergse Catechismus staat de vraag waarom Hij Gods eniggeboren Zoon heet, terwijl gelovigen ook kinderen van God zijn. Het antwoord: 'Omdat Christus alleen de eeuwige natuurlijke Zone Gods is; maar wij zijn om Zijnentwil uit genade tot kinderen Gods aangenomen' (Heidelbergse Catechismus, Zondag 13, vraag 33). Zo luiden ook de Ik ben-uitspraken: alleen Hij kan zeggen dat Hij het leven is; wij ontvangen het om Zijnentwil.
'Ik ben de goede Herder; de goede herder stelt zijn leven voor de schapen' (Johannes 10:11)