In kerkelijk Nederland valt vaak het woord vrijzinnig: een vrijzinnige dominee, een vrijzinnige gemeente, een vrijzinnig standpunt. Voor sommigen klinkt het als ruimdenkend en eerlijk, voor anderen als het loslaten van het geloof. Wat bedoelen mensen er eigenlijk mee? Het antwoord begint bij het woord zelf, en bij wat vrijzinnigen er zelf mee bedoelen.
Wat is vrijzinnig christendom?
Vrijzinnig is in het Nederlands het tegenovergestelde van rechtzinnig. Een rechtzinnig of orthodox christen houdt vast aan de klassieke leer van de kerk zoals de belijdenissen die samenvatten, en wil zo het goede pand bewaren dat Paulus aan Timotheüs toevertrouwde (2 Timotheüs 1:14). Een vrijzinnig christen voelt zich vrij om die leer kritisch te bekijken en alleen te aanvaarden wat hij met verstand en geweten kan verantwoorden. Vrijzinnigen noemen zich christenen en zijn vaak verbonden met een kerk, maar willen niet gebonden zijn aan vaste leerregels.
Er is niet één vrijzinnige leer; dat zou ook tegen het karakter van de stroming ingaan. Toch zijn er gemeenschappelijke trekken:
- de Bijbel als menselijk getuigenis van ervaringen met God, niet als door God ingegeven Woord;
- het eigen verstand en geweten als toets voor wat geloofwaardig is;
- nadruk op de levenswandel, naastenliefde en maatschappelijke gerechtigheid, meer dan op de leer;
- vrijheid tegenover belijdenisgeschriften, die als tijdgebonden worden gezien;
- twijfel aan wonderen, de maagdelijke geboorte en de lichamelijke opstanding;
- openheid voor waarheid in andere godsdiensten.
Waar komt het vrijzinnig christendom vandaan?
De wortels liggen in de Verlichting, die het menselijk verstand tot maatstaf maakte, en in de opkomst van de historische kritiek op de Bijbel. In de negentiende eeuw ontstond in de protestantse kerken in Nederland de zogeheten moderne theologie. Zij wilde het geloof verzoenen met de wetenschap van die tijd en liet daarvoor leerstukken als de wonderen en de opstanding los. Uit die moderne richting is het latere vrijzinnige protestantisme gegroeid.
Vrijzinnigen zijn te vinden in verschillende kerken en in eigen geloofsgemeenschappen. Ook de remonstranten, die in de zeventiende eeuw na de Dordtse synode een eigen kerkgenootschap vormden, zijn in de loop van de tijd vrijzinnig geworden; meer over hun herkomst leest u op de pagina over de remonstranten en Arminius. In de spreektaal spreekt men ook van vrijzinnige gemeenten binnen grotere kerken, naast rechtzinnige gemeenten. Over die oude tegenstelling binnen het Nederlandse protestantisme leest u bij het verschil tussen hervormd en gereformeerd.
Hoe lezen vrijzinnigen de Bijbel?
Voor vrijzinnige christenen is de Bijbel een boek van mensen die over God spraken in de taal en de beelden van hun tijd. Dat maakt de Bijbel volgens hen waardevol, maar niet onfeilbaar. Wonderverhalen lezen zij vaak als verhalen die iets willen zeggen over God en mens, zonder dat ze zo gebeurd hoeven te zijn. Jezus zien zij vooral als een groot voorbeeld van liefde en overgave aan God.
De Bijbel zegt echter iets over zichzelf. Paulus schrijft: 'Al de Schrift is van God ingegeven, en is nuttig tot lering, tot wederlegging, tot verbetering, tot onderwijzing, die in de rechtvaardigheid is' (2 Timotheüs 3:16). Petrus zegt dat de profeten spraken 'van den Heilige Geest gedreven zijnde' (2 Petrus 1:21). De Schrift is dus wel door mensen geschreven, maar zo dat God Zelf erin spreekt. Zie de uitleg van 2 Timotheüs 3 en de vraag is de Bijbel door God ingegeven?.
Waarom is de opstanding zo belangrijk?
Bij de opstanding wordt het verschil het scherpst zichtbaar. Een vrijzinnig christen kan zeggen dat Jezus voortleeft in Zijn woorden en in de mensen die Hem volgen. Paulus spreekt anders: 'En indien Christus niet opgewekt is, zo is dan onze prediking ijdel, en ijdel is ook uw geloof' (1 Korinthe 15:14). En even verder: 'zo is uw geloof tevergeefs, zo zijt gij nog in uw zonden' (1 Korinthe 15:17). Voor de apostel is de lichamelijke opstanding geen bijzaak, maar de grond van de vergeving en van de hoop. Waarom die opstanding geloofwaardig is, leest u bij is Jezus echt opgestaan?.
Waar christenen verschillen
Wat vaststaat: vrijzinnige en rechtzinnige christenen vinden elkaar soms in de praktijk, in de zorg voor armen, in de vraag naar gerechtigheid en in eerbied voor de persoon van Jezus. Over de grondslag van het geloof verschillen zij echter diep.
Grofweg zijn er drie lijnen. Vrijzinnigen zien geloof als een persoonlijke zoektocht, waarbij de traditie inspireert maar niet bindt. Zij vinden dat een kerk die vasthoudt aan oude formuleringen mensen van vandaag buitensluit. Rechtzinnige christenen zien het geloof als een gave die God in Zijn Woord heeft geopenbaard, en willen strijden 'voor het geloof, dat eenmaal den heiligen overgeleverd is' (Judas 1:3). Daartussen staan christenen die de kern van het geloof belijden, maar bijvoorbeeld de eerste hoofdstukken van Genesis of sommige wonderen vrijer lezen.
De reformatorische lijn gaat ervan uit dat de leer van de Schrift niet door verstand of tijdgeest bijgesteld kan worden. Paulus is daarin onverbiddelijk: zelfs een engel uit de hemel die een ander evangelie brengt, is vervloekt (Galaten 1:8). Dat is een oordeel over een leer, niet over de oprechtheid van mensen. Wie zelf vrijzinnig is opgevoed of twijfelt, mag weten dat God de oprechte zoeker niet wegstuurt. Christus zegt: 'die tot Mij komt, zal Ik geenszins uitwerpen' (Johannes 6:37).
Wat zeggen de belijdenisgeschriften?
De Nederlandse Geloofsbelijdenis zegt in artikel 5 dat de kerk de bijbelboeken aanneemt als heilig en canoniek, en alles gelooft wat erin staat. Dat doet zij niet in de eerste plaats omdat de kerk ze aanvaardt, maar omdat de Heilige Geest in het hart getuigt dat ze van God zijn. In artikel 7 belijdt zij dat de Schrift de wil van God volkomen bevat en dat geen mens, hoe heilig of geleerd ook, iets mag toevoegen of afdoen.
De Heidelbergse Catechismus vraagt in Zondag 7 wat een christen nodig heeft te geloven, en antwoordt: 'Al wat ons in het Evangelie beloofd wordt; hetwelk ons de Artikelen van ons algemeen en ongetwijfeld christelijk geloof in een hoofdsom leren' (Heidelbergse Catechismus, Zondag 7, vraag 22). Daarna volgen de twaalf artikelen, met de maagdelijke geboorte, de opstanding en de wederkomst.
'Maar nu, Christus is opgewekt uit de doden, en is de Eersteling geworden dergenen, die ontslapen zijn' (1 Korinthe 15:20)