Wie de Bijbel openslaat, leest over bergen die springen als rammen (Psalm 114:4), over een slang die spreekt en over de Zoon van God Die zegt dat Hij een deur is. Leest u dat allemaal op dezelfde manier? De vraag komt op uit eerlijke twijfel en uit gesprekken met mensen die niet geloven. Op deze pagina leest u het verschil tussen letterlijk waar en letterlijk lezen, welke soorten tekst de Bijbel kent en hoe de Heere Jezus Zelf de Schrift las.
Moet u de Bijbel letterlijk nemen?
Het antwoord begint bij wat de Bijbel over zichzelf zegt. Paulus schrijft: 'Al de Schrift is van God ingegeven, en is nuttig tot lering, tot wederlegging, tot verbetering, tot onderwijzing, die in de rechtvaardigheid is' (2 Timotheüs 3:16). Omdat God de eigenlijke Auteur is, is waar wat de Schrift zegt. Waarom christenen dat met vertrouwen geloven, leest u bij de vraag of de Bijbel te vertrouwen is.
Toch is letterlijk waar iets anders dan alles letterlijk lezen. Jezus zegt: 'Ik ben de Deur' (Johannes 10:9). Niemand denkt daarbij aan hout en scharnieren; iedereen begrijpt dat Hij de enige toegang tot het behoud is. Die uitspraak is volkomen waar, juist zoals Jezus haar bedoelde.
De reformatoren spraken daarom van de letterlijke zin van de Schrift: de betekenis die de schrijver, en door hem de Heilige Geest, werkelijk bedoelde. Calvijn noemde het in de opdracht bij zijn commentaar op Romeinen (1540) vrijwel de enige taak van de uitlegger om de bedoeling van de schrijver te ontvouwen. Die betekenis komt tot ons in een verslag, een wet, een lied of een beeld. De goede vraag is dus: wat staat er werkelijk, en hoe is het bedoeld?
Welke soorten tekst staan er in de Bijbel?
De Bijbel is één boek van God en tegelijk een verzameling van 66 boeken in verschillende vormen:
- Geschiedenis: verslagen van wat werkelijk gebeurd is, van Genesis tot Handelingen. Lukas schrijft dat hij 'alles van voren aan naarstiglijk onderzocht' heeft (Lukas 1:3).
- Poëzie: de Psalmen, Job en het Hooglied, vol beelden en herhalingen.
- Gelijkenissen: verhalen die Jezus vertelde om het Koninkrijk der hemelen te tonen.
- Profetie en apocalyptiek: Jesaja, Daniël en Openbaring, met gezichten, getallen en tekenen.
- Spreuken en wijsheid: korte regels voor het leven, die wijsheid vragen bij het toepassen (vergelijk Spreuken 26:4 en 26:5).
- Brieven: onderwijs van de apostelen aan gemeenten en personen.
Een psalm laat goed zien wat dit betekent. Over Gods bescherming staat er: 'Hij zal u dekken met Zijn vlerken, en onder Zijn vleugelen zult gij betrouwen' (Psalm 91:4). God is een Geest (Johannes 4:24) en heeft geen lichaam, ook geen vleugels. Toch is het vers geheel waar: zoals een vogel haar jongen beschut, zo bewaart God hen die op Hem vertrouwen.
Bij de gelijkenissen is het nog duidelijker. Mattheüs schrijft: 'Al deze dingen heeft Jezus tot de scharen gesproken door gelijkenissen, en zonder gelijkenis sprak Hij tot hen niet' (Mattheüs 13:34). Neem de gelijkenis van de zaaier: het gaat erom wat zij leert over het Woord en het hart, niet om een bepaalde boer op een bepaalde akker. Jezus legt haar Zelf uit (Mattheüs 13:18-23). Meer daarover leest u in de uitleg van Mattheüs 13 en op de pagina over de gelijkenissen van Jezus.
Hoe weet u wat letterlijk bedoeld is?
Drie regels helpen, en ze komen uit de Schrift zelf.
De Schrift legt de Schrift uit. Na Zijn opstanding las Jezus met de Emmaüsgangers het Oude Testament als één geheel: 'En begonnen hebbende van Mozes en van al de profeten, legde Hij hun uit, in al de Schriften, hetgeen van Hem geschreven was' (Lukas 24:27). Een moeilijk vers wordt gelezen in het licht van duidelijke plaatsen. De Westminster Confessie (hoofdstuk 1, artikel 9) zegt het zo: de onfeilbare regel voor de uitleg van de Schrift is de Schrift zelf.
De bedoeling van de schrijver. Let op wat de schrijver zelf zegt dat hij doet. Lukas schrijft een onderzocht verslag, zodat zijn lezer zeker kan zijn van wat hij geleerd heeft (Lukas 1:4). Wie een lied leest als een verslag, of een verslag als een lied, mist wat God zegt.
Het verband. Een tekst staat in een hoofdstuk, een boek en de hele Bijbel. Toen Jezus waarschuwde voor de zuurdesem van de Farizeeën, dachten de discipelen dat Hij het over brood had; pas toen Hij het uitlegde, verstonden zij dat Hij hun leer bedoelde (Mattheüs 16:6-12). Praktische hulp bij het lezen vindt u in het artikel over methoden voor bijbelstudie.
Is de Bijbel letterlijk waar, ook in Genesis?
De vraag wordt het felst gesteld over de schepping, Adam en Eva en de zondvloed. Daar helpt het om te zien hoe de Heere Jezus Zelf die geschiedenissen las. Toen de Farizeeën Hem vroegen naar de echtscheiding, antwoordde Hij: 'Hebt gij niet gelezen, Die van den beginne den mens gemaakt heeft, dat Hij ze gemaakt heeft man en vrouw?' (Mattheüs 19:4). Hij bouwt Zijn onderwijs over het huwelijk op Genesis 1 en 2 als op wat werkelijk gebeurd is.
Zo spreekt Hij ook over Jona, die drie dagen en drie nachten in de buik van de walvis was, als teken van Zijn eigen opstanding (Mattheüs 12:40), en over de dagen van Noach (Mattheüs 24:37). Paulus stelt Adam en Christus naast elkaar (Romeinen 5:12-19); die vergelijking rust op een eerste mens die werkelijk geleefd heeft.
Over de vraag hoe de scheppingsdagen gelezen moeten worden, verschillen ook christenen die de Bijbel als Gods Woord aanvaarden; daarover gaat de vraag hoe oud de aarde is volgens de Bijbel. Wat vaststaat: God heeft de wereld door Zijn Woord gemaakt (Hebreeën 11:3), en de geschiedenis van zondeval en belofte is werkelijk gebeurd. Ook de slang in het paradijs staat in een verslag en niet in een lied; Paulus spreekt erover als over iets wat werkelijk gebeurd is (2 Korinthe 11:3).
Waar christenen verschillen
Alle christenen lezen de Bijbel als een boek waarin God spreekt. Over wat dat betekent voor letterlijk lezen, lopen de wegen uiteen:
- Vrijzinnige lezing: de Bijbel is een verzameling menselijke geloofsgetuigenissen waarin God tot mensen spreekt, met ook tijdgebonden voorstellingen. Genesis 1-11 en veel wonderverhalen gelden als verhalen met een boodschap, die niet gebeurd hoeven te zijn. Het motief is eerlijkheid tegenover de wetenschap en de menselijke kant van de Schrift.
- Orthodoxe, reformatorische lezing: de Bijbel is Gods Woord in mensentaal, onfeilbaar in alles wat hij zegt. De menselijke kant is echt, want Lukas onderzocht zijn bronnen. Toch leidde God de schrijvers zo dat hun woorden Zijn Woord zijn (2 Petrus 1:21). Geschiedenis is geschiedenis, een beeld is een beeld.
- Strikt letterlijke lezing: in dispensationalistische kringen worden ook profetie en apocalyptiek zoveel mogelijk letterlijk gelezen, bijvoorbeeld de duizend jaren van Openbaring 20. Het motief is eerbied voor elk woord.
Een klassiek voorbeeld laat zien dat het woord letterlijk alleen het gesprek niet beslecht. Bij het avondmaal zei Jezus: 'Neemt, eet, dat is Mijn lichaam' (Mattheüs 26:26). De Rooms-Katholieke Kerk leert dat het brood verandert in Zijn lichaam; Luther en de lutherse kerken houden vast aan Zijn lichamelijke aanwezigheid in, met en onder het brood. De gereformeerde kerken lezen het woord is zoals in de uitspraak over de Deur: het brood is teken en zegel van Zijn lichaam. Volgens de Heidelbergse Catechismus (vraag 78) verandert het brood niet, al heet het naar de aard van het sacrament Zijn lichaam.
De Drie Formulieren van Enigheid staan in de orthodoxe, reformatorische lijn. Wie bij een moeilijk gedeelte twijfelt over de uitleg, is daarmee nog geen vrijzinnige: het gesprek over uitleg is zo oud als de kerk. Houdt een gedeelte u bezig, bespreek het dan gerust met uw predikant of ouderling.
Wat zeggen de belijdenisgeschriften?
De Nederlandse Geloofsbelijdenis spreekt in artikel 3 tot en met 7 over de Schrift. De artikelen 3 en 5 belijden dat heilige mensen Gods spraken, gedreven door de Heilige Geest, en dat de kerk alles gelooft wat in deze boeken staat. Voor de vraag hoe u leest, is artikel 7 het belangrijkst. Het belijdt dat de Schrift de wil van God volkomen bevat en dat geen menselijk geschrift, hoe heilig de schrijver ook was, daarmee gelijkgesteld mag worden. De Schrift is dus zelf de regel waaraan elke uitleg getoetst wordt.
Daarbij hoort de houding die de Heidelbergse Catechismus beschrijft in Zondag 7. Een waar geloof is onder meer 'een stellig weten of kennis, waardoor ik alles voor waarachtig houd, wat ons God in Zijn Woord heeft geopenbaard' (Heidelbergse Catechismus, Zondag 7, vraag 21). Wie zo leest, zoekt geduldig wat God bedoelt, en vindt in de hele Schrift Christus, van Wie Mozes en de profeten geschreven hebben (Lukas 24:27).
'De opening Uwer woorden geeft licht, de slechten verstandig makende' (Psalm 119:130)