In veel Nederlandse dorpen staat aan dezelfde straat een hervormde en een gereformeerde kerk. Wie daar niet is opgegroeid, raakt tussen alle namen snel de weg kwijt. Op deze pagina leest u wat de twee woorden letterlijk betekenen, hoe de kerken in twee eeuwen uit elkaar en weer naar elkaar toe gingen, en welke vraag onder die geschiedenis ligt.
Hervormd of gereformeerd: wat betekenen de woorden letterlijk?
Taalkundig is er geen verschil. Hervormd is het Nederlandse woord; gereformeerd komt van het Latijnse reformare, opnieuw vormen. Beide namen zeggen hetzelfde: een kerk die in de zestiende eeuw naar Gods Woord hervormd is. De Reformatie wilde de ene kerk terugbrengen naar het fundament dat al gelegd was: 'Want niemand kan een ander fondament leggen, dan hetgeen gelegd is, hetwelk is Jezus Christus' (1 Korinthe 3:11). Over dat begin leest u meer bij Reformatiedag.
De kerk van de Reformatie in de Nederlanden noemde zich gereformeerd. In de Republiek heette zij de Gereformeerde Kerk, in officiële stukken ook de Nederduitse Gereformeerde Kerk; Nederduits betekende hier Nederlandstalig, ter onderscheiding van de Franstalige Waalse kerken. Haar belijdenis waren de Nederlandse Geloofsbelijdenis (1561), de Heidelbergse Catechismus (1563) en de Dordtse Leerregels van de Synode van Dordrecht (1618-1619).
Het woord hervormd als kerknaam is jonger. In 1816 gaf koning Willem I de kerk een nieuwe bestuursvorm, het Algemeen Reglement. Vanaf toen heette zij de Nederlandsche Hervormde Kerk. Het bestuur kwam bij synodale en klassikale besturen te liggen, en al snel ontstond onenigheid over de vraag hoe bindend de belijdenis nog was voor predikanten. Hoe dit samenhangt met het bredere begrip, leest u bij de vraag wat reformatorisch betekent.
Hoe ontstonden de gereformeerde kerken?
Vanaf 1834 verlieten groepen gelovigen de Hervormde Kerk. Zij namen daarbij bewust de oude naam gereformeerd weer aan. Dat ging in stappen:
- Afscheiding (1834): in Ulrum werd ds. Hendrik de Cock geschorst, waarna zijn kerkenraad in oktober 1834 de Acte van Afscheiding of Wederkeer tekende. Wederkeer: terug naar de belijdenis van Dordrecht. Andere gemeenten volgden; in de eerste jaren werden afgescheidenen door de overheid beboet.
- 1869: het grootste deel van de afgescheiden gemeenten en de zogeheten kruisgemeenten vormden samen de Christelijke Gereformeerde Kerk.
- Doleantie (1886): in Amsterdam en elders gingen gemeenten onder leiding van onder anderen Abraham Kuyper uit het hervormde kerkverband. Het woord komt van het Latijnse dolere, treuren of klagen: zij noemden zich dolerende kerken.
- Vereniging (1892): de dolerende kerken en het grootste deel van de Christelijke Gereformeerde Kerk vormden de Gereformeerde Kerken in Nederland. Een deel ging niet mee en bestaat nog als de Christelijke Gereformeerde Kerken.
- 1907: gemeenten uit de kring van ds. Lambertus Ledeboer en een deel van de kruisgemeenten vormden de Gereformeerde Gemeenten.
- Vrijmaking (1944): na verschil van inzicht over het verbond en de kerkelijke binding ontstonden de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt. Daaruit kwamen in 1967 de Nederlands Gereformeerde Kerken voort; sinds 2023 gaan beide samen verder als de Nederlandse Gereformeerde Kerken.
Wie deze geschiedenis overziet, hoort de bede van Paulus aan de gemeente in Korinthe: 'dat onder u geen scheuringen zijn, maar dat gij samengevoegd zijt in een zelfden zin' (1 Korinthe 1:10). Tegelijk wilde ieder die vertrok of bleef, trouw zijn aan dezelfde Schrift; ook wie vertrok, zocht de eenheid in de waarheid. Waarom dat tot zoveel namen leidde, leest u bij de vraag waarom er zoveel kerken zijn.
Wat betekent hervormd-gereformeerd?
Ook binnen de Hervormde Kerk bleven veel gelovigen die de gereformeerde belijdenis liefhadden en de kerk van hun doop niet wilden verlaten. In 1906 richtten zij de Gereformeerde Bond op, voluit de Gereformeerde Bond tot Verbreiding en Verdediging der Waarheid in de Nederlandse Hervormde Kerk. Gemeenten van die richting heten hervormd-gereformeerd. Het zijn hervormde gemeenten met een gereformeerde ligging: het woord gereformeerd zegt hier iets over de leer en de prediking, en niets over het kerkverband.
De Hervormde Kerk kende daarnaast andere richtingen, zoals de confessionele, de ethische en de vrijzinnige. Wie bleef, stond voor de opdracht die Paulus de Efeziërs gaf: 'U benaarstigende te behouden de enigheid des Geestes door den band des vredes' (Efeze 4:3). Meer daarover leest u bij wat de Bijbel over eenheid zegt.
Wat is het verschil tussen hervormd en gereformeerd nu?
Op 1 mei 2004 gingen de Nederlandse Hervormde Kerk, de Gereformeerde Kerken in Nederland en de Evangelisch-Lutherse Kerk samen verder als de Protestantse Kerk in Nederland (PKN). Plaatselijke gemeenten mochten hun oude naam houden. Daarom staat er nog vaak Hervormde gemeente of Gereformeerde kerk op een gebouw dat bij de PKN hoort. Gemeenten en leden die de vereniging niet volgden, vormden in 2004 de Hersteld Hervormde Kerk.
Wie vandaag vraagt naar het verschil tussen hervormd en gereformeerd, krijgt dus een antwoord in lagen:
- Hervormd wijst op een gemeente binnen de PKN die uit de Hervormde Kerk komt, of op de Hersteld Hervormde Kerk.
- Gereformeerd wijst op een gemeente binnen de PKN die uit de Gereformeerde Kerken in Nederland komt, of op een zelfstandig kerkverband zoals de Christelijke Gereformeerde Kerken, de Gereformeerde Gemeenten of de Nederlandse Gereformeerde Kerken.
- Hervormd-gereformeerd wijst op gemeenten met de ligging van de Gereformeerde Bond.
De naam op het kerkbord zegt daarom weinig over de prediking of de liturgie van een bepaalde gemeente. Al in Korinthe zeiden gemeenteleden: 'Ik ben van Paulus, en ik van Apollos' (1 Korinthe 1:12). Paulus antwoordde met een wedervraag: 'Is Christus gedeeld?' (1 Korinthe 1:13). Wie wil weten waar een gemeente staat, kan het beste een dienst bijwonen en met de predikant of een ouderling spreken.
Waar christenen verschillen
Wat vaststaat: de hervormde, hervormd-gereformeerde en gereformeerde gemeenten in de reformatorische breedte beroepen zich op dezelfde Bijbel en dezelfde Drie Formulieren van Enigheid. Het verschil zit vaak minder in de leer op papier dan in de vraag wat een gelovige moet doen als zijn kerk van die belijdenis afwijkt.
- Blijven en van binnenuit hervormen: wie deze lijn volgt, ziet de plaatselijke gemeente als de kerk van zijn doop. Hij wil de eenheid bewaren en de kerk terugroepen naar het Woord. Hij wijst op het gebed van de Heere Jezus: 'Opdat zij allen een zijn, gelijkerwijs Gij, Vader, in Mij, en Ik in U' (Johannes 17:21). In de uitleg van Johannes 17 leest u het verband.
- Uitgaan en wederkeren: wie deze lijn volgt, ziet het als gehoorzaamheid om zich te voegen bij een kerk waarin de kenmerken van de ware kerk zichtbaar zijn. De Heere waarschuwde de gemeente in Efeze immers: 'Ik zal u haastelijk bij komen, en zal uw kandelaar van zijn plaats weren, indien gij u niet bekeert' (Openbaring 2:5). Afgescheidenen beriepen zich daarbij ook op artikel 28 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis.
Een eindoordeel geeft deze pagina niet; beide lijnen zoeken trouw aan Christus. Hoe uw eigen kerk hierin staat, kan uw predikant of kerkenraad u uitleggen. Wel mag elke gemeente, onder welke naam ook, zich laten toetsen aan wat de Heere Jezus tegen Efeze zei: 'Maar Ik heb tegen u, dat gij uw eerste liefde hebt verlaten' (Openbaring 2:4). En wie in een ander kerkverband kerkt, is daarom geen ongelovige: de kerk is van Christus, Die haar vergadert.
Wat zeggen de belijdenisgeschriften?
De Heidelbergse Catechismus belijdt in Zondag 21 (vraag 54) dat de Zoon van God Zelf Zijn kerk bijeenbrengt, 'uit het ganse menselijke geslacht zich een gemeente, tot het eeuwige leven uitverkoren, door Zijn Geest en Woord, in enigheid des waren geloofs'. De kerk heeft dus één Vergaderaar, ook waar zij in veel kerkverbanden uiteenvalt.
Artikel 27 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis belijdt één algemene kerk, een heilige vergadering van ware christengelovigen, die niet aan één plaats of aan bepaalde personen gebonden is. Artikel 28 zegt dat iedere gelovige zich bij deze vergadering moet voegen, zich moet afscheiden van wie niet van de kerk zijn, en haar eenheid moet helpen bewaren. Artikel 29 noemt de kenmerken waaraan de ware kerk te kennen is: de zuivere prediking van het evangelie, de zuivere bediening van de sacramenten zoals Christus ze heeft ingesteld, en de kerkelijke tucht. Hetzelfde artikel noemt ook de kenmerken van de christenen zelf: het geloof in Christus, het vlieden van de zonde, het najagen van de gerechtigheid en de liefde tot God en de naaste.
Guido de Bres schreef dit artikel in 1561, toen de keuze vooral lag tussen de Rooms-Katholieke Kerk, de dopersen en de kerken van de Reformatie. Hoe het moet worden toegepast op de vele reformatorische kerken van nu, daarover denken de kerken verschillend; in 1834, 1886 en 2004 was dat steeds een van de vragen.
'Een Heere, een geloof, een doop' (Efeze 4:5)