Het woord doodzonde kent bijna iedereen, al is het maar uit de uitdrukking dat is toch geen doodzonde. Achter dat woord zit een ernstige vraag: zijn sommige zonden zwaarder dan andere, en zijn er zonden die een mens van God afsnijden? Op deze pagina leest u wat de Rooms-Katholieke Kerk onder een doodzonde verstaat, wat de apostel Johannes bedoelt met een zonde tot den dood, en waarom de Reformatie op grond van de Schrift tot een ander oordeel kwam.
Wat is een doodzonde volgens de Rooms-Katholieke Kerk?
De Catechismus van de Katholieke Kerk (1992, nummers 1854-1864) onderscheidt twee soorten zonde. Een doodzonde (Latijn peccatum mortale) vernietigt volgens die leer de liefde in het hart van de mens en keert hem van God af. Een dagelijkse of vergeeflijke zonde (peccatum veniale) verzwakt de liefde, maar verbreekt de band met God niet. De catechismus beroept zich voor dit onderscheid op 1 Johannes 5:16-17 (nummer 1854).
Van een doodzonde is volgens nummer 1857 sprake als drie voorwaarden samen aanwezig zijn:
- Ernstige materie: het gaat om iets wezenlijks, nader bepaald door de Tien Geboden (nummer 1858).
- Volle kennis: de mens weet dat de daad zonde is en tegen Gods wet ingaat.
- Weloverwogen toestemming: hij kiest er vrij en bewust voor.
Ontbreekt een van de drie, dan spreekt de Rooms-Katholieke Kerk van een dagelijkse zonde. Wie in een doodzonde sterft zonder berouw, gaat volgens deze leer verloren, al laat de catechismus het oordeel over personen aan God over (nummer 1861). De weg terug loopt via het sacrament van boete en verzoening, de biecht. Het Concilie van Trente (1551, zitting 14) bepaalde dat alle doodzonden die men zich na gewetensonderzoek herinnert, aan de priester beleden moeten worden. Wie zich van een doodzonde bewust is, mag volgens de catechismus niet ter communie gaan zonder eerst de absolutie te hebben ontvangen (nummer 1457).
Wat betekent doodzonde in de spreektaal?
In het gewone Nederlands is een doodzonde iets wat erg of onvergeeflijk is, en het is geen doodzonde betekent: zo erg is het niet. Het woord zelf is de vertaling van het kerkelijke peccatum mortale.
Vaak worden de doodzonden ook verward met de zeven hoofdzonden: hoogmoed, gierigheid, afgunst, toorn, onkuisheid, gulzigheid en traagheid. Die heten in de rooms-katholieke leer hoofdzonden omdat er andere zonden uit voortkomen (Catechismus, nummer 1866); een hoofdzonde is niet vanzelf ook een doodzonde. Meer daarover leest u bij de zeven hoofdzonden en hun herkomst. De lijst staat zo niet in de Bijbel. Wel noemt Spreuken 6:16-19 zeven dingen die de HEERE haat, en Paulus somt de werken van het vlees op in Galaten 5:19-21.
Wat bedoelt 1 Johannes 5 met een zonde tot den dood?
Johannes roept de gemeente op om te bidden voor een broeder die zondigt, en voegt eraan toe: 'Er is een zonde tot den dood; voor dezelve zonde zeg ik niet, dat hij zal bidden' (1 Johannes 5:16). Direct daarna schrijft hij: 'Alle ongerechtigheid is zonde; en er is zonde niet tot den dood' (1 Johannes 5:17). Johannes noemt de zonde tot den dood niet bij naam. Daarom lopen de uitleggingen uiteen.
- Rooms-katholiek: hier staat het onderscheid tussen doodzonde en dagelijkse zonde in de kern al in de Schrift.
- Afval van Christus: veel reformatorische uitleggers, onder wie Calvijn in zijn commentaar op deze brief, denken aan het bewust en volhardend verwerpen van Christus door wie de waarheid gekend heeft. Dat past bij de brief zelf, die spreekt over hen die uit de gemeente zijn uitgegaan en loochenen dat Jezus de Christus is (1 Johannes 2:19, 22). Het raakt aan Hebreeën 10:26 en aan de lastering tegen de Heilige Geest.
- Lichamelijke dood: anderen denken aan zonde die God met de dood strafte, zoals sommigen menen bij Ananias en Saffira (Handelingen 5:1-11) of in Korinthe rond het Avondmaal (1 Korinthe 11:30).
Wat in elk geval vaststaat: Johannes geeft geen lijst van zware en lichte zonden. Vers 17 noemt alle ongerechtigheid zonde. En dezelfde brief opent met een belofte voor ieder die zijn zonde erkent. In de uitleg van 1 Johannes 5 leest u het hele verband.
Is elke zonde een doodzonde?
Volgens de Schrift verdient elke zonde de dood. Paulus schrijft: 'Want de bezoldiging der zonde is de dood, maar de genadegift Gods is het eeuwige leven' (Romeinen 6:23). Paulus maakt daar geen uitzondering voor kleine zonden. Jakobus zegt het nog scherper: 'Want wie de gehele wet zal houden, en in een zal struikelen, die is schuldig geworden aan alle' (Jakobus 2:10). De wet is één, omdat de Wetgever één is. In de Bergrede legt de Heere Jezus de toorn in het hart naast de doodslag en de begeerte naast het overspel (Mattheüs 5:22, 28). Daarmee valt de grens weg tussen zogenaamd onschuldige gedachten en zware daden.
Dat betekent niet dat alle zonden even zwaar zijn. Tegen Pilatus zei de Heere Jezus: 'daarom die Mij aan u heeft overgeleverd, heeft groter zonde' (Johannes 19:11). Wie de wil van God kende en die toch niet deed, krijgt meer slagen dan wie die wil niet kende (Lukas 12:47-48). Er zijn dus graden van schuld, maar geen zonde is zo klein dat zij geen verzoening nodig heeft.
Daar staat het evangelie tegenover. De Heere Jezus zei: 'Alle zonde en lastering zal den mensen vergeven worden; maar de lastering tegen den Geest zal den mensen niet vergeven worden' (Mattheüs 12:31). Wat die ene zonde is, leest u bij de zonde tegen de Heilige Geest. Zit u met deze vraag in zorg, dan kunt u daarover spreken met uw predikant of ouderling. Voor ieder die zijn zonden belijdt, geldt de belofte: 'Indien wij onze zonden belijden, Hij is getrouw en rechtvaardig, dat Hij ons de zonden vergeve' (1 Johannes 1:9). Of dat ook voor zware zonden geldt, leest u bij de vraag of God alle zonden vergeeft.
Waar christenen verschillen
Alle christenen belijden dat zonde ernstig is voor God en dat er vergeving is door het bloed van Christus (Efeze 1:7). Het verschil gaat over de vraag of zonden in twee soorten uiteenvallen, en hoe een mens van zijn vergeving verzekerd wordt.
- Rooms-katholiek: er zijn doodzonden en dagelijkse zonden. Een doodzonde verbreekt de genade en wordt hersteld door berouw en de biecht; dagelijkse zonden worden ook vergeven door berouw, gebed en de goede werken van de liefde. Rooms-katholieken zien in het onderscheid een hulp om zonden naar hun zwaarte te beoordelen (Catechismus, nummer 1854).
- Reformatorisch: Calvijn (Institutie, boek II, hoofdstuk 8, 58-59) wees het onderscheid af. Elke zonde is in zichzelf een doodzonde; voor de gelovigen is zij vergeeflijk, niet door haar aard maar door Gods barmhartigheid. Zonden worden aan God beleden (1 Johannes 1:9). Elkaar de misdaden belijden (Jakobus 5:16) is goed, een verplichte oorbiecht kent de Schrift niet.
- Graden van zonde: ook reformatorische belijdenissen erkennen dat sommige zonden zwaarder wegen. De Westminster Grote Catechismus (vraag 150-151) noemt omstandigheden die een zonde verzwaren, zoals kennis, ambt en opzet.
Het verschil is meer dan een woordkeuze. Wie leert dat sommige zonden licht zijn, loopt het gevaar ze licht te nemen. Wie leert dat de zekerheid van vergeving hangt aan een volledige biecht, kan blijven twijfelen of hij wel alles beleden heeft, ook al leert Rome dat vergeten zonden in de absolutie zijn inbegrepen. De Reformatie wees beide kanten op Christus, de Voorspraak bij de Vader (1 Johannes 2:1).
Wat zeggen de belijdenisgeschriften?
De Heidelbergse Catechismus belijdt in Zondag 4 (vraag 10) dat God Zich vertoornt over de aangeboren zonde en over de zonden die wij doen, en wil die tijdelijk en eeuwig straffen. Vraag 11 voegt eraan toe dat Zijn gerechtigheid eist 'dat de zonde, welke tegen de allerhoogste majesteit Gods gedaan is, ook met de hoogste, dat is, met de eeuwige straf aan lichaam en ziel gestraft worde'. Van lichte zonden spreekt de catechismus niet. In Zondag 5 van de Heidelbergse Catechismus (vraag 13) volgt de belijdenis dat wij niet zelf kunnen betalen: 'wij maken ook de schuld nog dagelijks meerder'. Daarom is er een Middelaar nodig.
Artikel 15 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis belijdt dat zelfs de erfzonde zo gruwelijk is voor God dat zij genoeg is om het hele menselijk geslacht te verdoemen. Tegelijk zegt het artikel dat deze zonde de kinderen van God niet tot verdoemenis wordt toegerekend, omdat zij hun uit genade vergeven wordt. De Westminster Confessie (hoofdstuk 15, artikel 4) vat het samen: geen zonde is zo klein dat zij de verdoemenis niet verdient, en geen zonde is zo groot dat zij de verdoemenis brengt over wie zich waarlijk bekeert.
Zo houdt de reformatorische belijdenis twee dingen samen die de Schrift ook samenhoudt: de volle ernst van elke zonde en de volle rijkdom van de genade in Christus (Romeinen 5:20).
'Maar bij U is vergeving, opdat Gij gevreesd wordt' (Psalm 130:4)