Wie het Nieuwe Testament naast het Oude legt, merkt soms dat een aanhaling net iets anders klinkt dan de tekst waar ze vandaan komt. Vaak heeft dat te maken met de Septuaginta, de oude Griekse vertaling van het Oude Testament. In commentaren en bij discussies over de apocriefe boeken duikt de naam regelmatig op. Hieronder leest u wat de Septuaginta is, hoe ze ontstond, waarom de apostelen haar gebruikten en waarom de Statenvertaling toch de Hebreeuwse tekst volgt.
Wat is de Septuaginta?
De Septuaginta is de oudste Griekse vertaling van het Oude Testament. Ze ontstond onder de Joden in Alexandrië, in Egypte, waar een grote Joodse gemeenschap woonde die in het dagelijks leven Grieks sprak. Volgens de gangbare opvatting begon men in de derde eeuw voor Christus met de vijf boeken van Mozes; de andere boeken volgden later, door verschillende vertalers en over een lange periode.
Daardoor is de Septuaginta geen eenvormig werk. Sommige boeken zijn heel letterlijk vertaald, andere vrijer. Ook de handschriften die bewaard zijn, verschillen onderling. Wie over de Septuaginta spreekt, bedoelt dus eigenlijk een familie van Griekse vertalingen.
In de tijd van het Nieuwe Testament waren er overal Joden die Grieks spraken. In de gemeente van Jeruzalem was er al vroeg sprake van 'een murmurering der Grieksen tegen de Hebreen' (Handelingen 6:1), en in Jeruzalem bestond een synagoge van onder meer Alexandrijnen (Handelingen 6:9). Voor hen was de Griekse vertaling de Bijbel die zij lazen. Welke talen er verder in de Bijbel voorkomen, leest u bij de vraag in welke taal de Bijbel geschreven is.
Waarom heet de Septuaginta zo?
Septuaginta is het Latijnse woord voor zeventig; daarom wordt ze afgekort als LXX. De naam gaat terug op een oud verhaal in een geschrift dat de Brief van Aristeas heet. Volgens dat verhaal liet een Egyptische koning tweeënzeventig Joodse geleerden, zes uit elke stam, naar Alexandrië komen om de wet van Mozes voor zijn bibliotheek te vertalen.
Dat verhaal is een legende. Latere schrijvers maakten het nog wonderlijker, met vertalers die los van elkaar precies dezelfde tekst zouden hebben gemaakt. Wat er historisch achter zit, is moeilijk te zeggen. Algemeen wordt aangenomen dat de Thora het eerst in het Grieks beschikbaar kwam en dat het getal zeventig aan de hele vertaling bleef hangen.
Waarom citeert het Nieuwe Testament de Septuaginta?
De apostelen schreven in het Grieks, voor lezers die Grieks spraken. Wanneer zij het Oude Testament aanhaalden, gebruikten zij vaak bewoordingen die dicht bij de Septuaginta liggen. Soms vertaalden zij zelf uit het Hebreeuws.
Een bekend voorbeeld staat in Hebreeën 10. Daar zegt Christus bij Zijn komst in de wereld: 'Slachtoffer en offerande hebt Gij niet gewild, maar Gij hebt Mij het lichaam toebereid' (Hebreeën 10:5). In Psalm 40 staat in de Hebreeuwse tekst: 'Gij hebt mij de oren doorboord' (Psalm 40:7). De kanttekeningen bij de Statenvertaling leggen uit dat de apostel hier, zoals meestal in deze brief, de Griekse vertaling volgt, omdat beide dezelfde zaak uitdrukken: Christus geeft Zich als gewillige dienstknecht aan Zijn Vader. Meer daarover in de uitleg van Hebreeën 10.
Een tweede voorbeeld is Jakob op zijn sterfbed. In Genesis staat: 'En Israël boog zich ten hoofde van het bed' (Genesis 47:31). Hebreeën zegt dat hij aanbad, 'leunende op het opperste van zijn staf' (Hebreeën 11:21). Volgens de kanttekeningen lazen de Griekse vertalers in hetzelfde Hebreeuwse woord staf in plaats van bed, en beide kunnen waar zijn: Jakob zat op zijn bed en steunde op zijn staf.
Dat de Geest de apostelen zo liet schrijven, maakt de Septuaginta niet tot een onfeilbare vertaling. Het laat wel zien dat Gods Woord ook in vertaling Gods Woord blijft, wanneer de zin getrouw wordt weergegeven.
Staan de apocriefe boeken in de Septuaginta?
Ja. In de grote Griekse handschriften van het Oude Testament, die door christenen zijn overgeleverd, staan ook boeken die niet in de Hebreeuwse Bijbel voorkomen, zoals Tobit, Judith, de Wijsheid van Salomo, Jezus Sirach en de boeken der Makkabeeën. Daardoor kwamen deze boeken via de Griekse en later de Latijnse Bijbel in het gebruik van de kerk.
De Reformatie onderscheidde ze van de canonieke boeken. Ze mogen gelezen worden, maar er kan geen leerstuk op gebouwd worden. Waarom dat zo is, leest u bij de vraag over de apocriefe boeken, en hoe de lijst van de bijbelboeken tot stand kwam bij de vraag wie bepaalde welke boeken in de Bijbel staan.
De oosterse orthodoxe kerken lezen tot vandaag de Septuaginta, of een vertaling daarvan, als hun Oude Testament. In de westerse kerken bleef ze vooral een hulpmiddel bij de uitleg.
Waarom volgt de Statenvertaling de Hebreeuwse tekst?
De Statenvertaling vertaalt het Oude Testament uit het Hebreeuws, en voor enkele gedeelten uit het Aramees. Daarvoor is een eenvoudige reden: dat is de taal waarin God het Oude Testament heeft laten schrijven. Paulus noemt het als eerste voorrecht van de Joden 'dat hun de Woorden Gods zijn toebetrouwd' (Romeinen 3:2). De kerk ontving het Oude Testament uit hun hand, in hun taal.
Een vertaling, hoe oud ook, kan dus nooit boven de grondtekst staan. Wel is de Septuaginta voor uitleggers een waardevolle getuige. Ze laat zien hoe Joden vóór de tijd van Christus de Hebreeuwse woorden verstonden, en helpt soms bij een moeilijk woord. Zo gebruikten de vertalers van de Statenvertaling haar ook: als hulpmiddel naast de grondtekst. Een overzicht van vertalingen vindt u bij de bijbelvertalingen.
Wat zeggen de belijdenisgeschriften?
De Nederlandse Geloofsbelijdenis noemt de Septuaginta niet bij naam. Wel spreekt zij over de vraag die deze vertaling oproept. Artikel 4 somt de canonieke boeken van het Oude Testament op; dat zijn de boeken van de Hebreeuwse Bijbel. Artikel 5 zegt dat wij die boeken aannemen, niet zozeer omdat de kerk ze aanneemt, maar vooral omdat de Heilige Geest in ons hart getuigt dat ze van God zijn. Artikel 6 onderscheidt de apocriefe boeken: de kerk mag ze lezen en er onderwijs uit nemen voor zover ze met de canonieke boeken overeenstemmen, maar ze kunnen geen stuk van het geloof bevestigen.
Zo blijft de volgorde helder. God gaf Zijn Woord in de grondtalen; vertalingen dienen om dat Woord bij mensen te brengen, in het Grieks van Alexandrië en in het Nederlands van 1637. Van de Schrift zelf geldt: 'Al de Schrift is van God ingegeven, en is nuttig tot lering' (2 Timotheüs 3:16).
'Want al wat te voren geschreven is, dat is tot onze lering te voren geschreven' (Romeinen 15:4)