Wie in Nederland opgroeit, hoort vaak de vraag of iemand christelijk of katholiek is. Die woordkeus wekt de indruk dat het om twee verschillende godsdiensten gaat. Dat misverstand is begrijpelijk, want lange tijd hadden protestanten en rooms-katholieken elk hun eigen scholen, kranten en partijen. Op deze pagina leest u wat de woorden christen en katholiek betekenen, wat beide gemeen hebben en waar de werkelijke verschillen liggen.
Katholiek of christen: is een katholiek ook een christen?
Ja. Een christen is iemand die Jezus Christus belijdt als de Zoon van God en de enige Verlosser. De naam ontstond in Antiochië, waar het evangelie ook aan de Grieken verkondigd werd en een groot getal tot geloof kwam (Handelingen 11:20-21): 'dat de discipelen eerst te Antiochië Christenen genaamd werden' (Handelingen 11:26). De tekst zegt niet wie hun die naam gaf. Het woord verwijst naar Christus, de Gezalfde, aan Wie zij toebehoorden. In de uitleg van Handelingen 11 leest u het verband.
Rooms-katholieken belijden de Drie-eenheid, de godheid van Christus, Zijn kruisdood en Zijn opstanding uit de doden. Zij doen dat met dezelfde oude belijdenissen die ook protestanten gebruiken. Katholiek is dus een kerkelijke richting binnen het christendom, net als protestants en orthodox. De vraag katholiek of christen zet twee woorden tegenover elkaar die op een verschillend niveau liggen. Christen is de familienaam; katholiek is een van de takken.
Wat betekent het woord katholiek?
Katholiek komt van het Griekse katholikos: algemeen, wat het geheel betreft. In de Bijbel komt het woord niet voor; in de oudste geschriften van de kerk wel. Rond het jaar 110 schreef Ignatius, bisschop van diezelfde stad Antiochië, in zijn brief aan de christenen in Smyrna (8,2) dat waar Jezus Christus is, daar de katholieke kerk is. Hij bedoelde de ene, wereldwijde kerk van Christus.
Zo staat het woord ook in de Apostolische Geloofsbelijdenis. Waar de Latijnse tekst sanctam ecclesiam catholicam heeft, belijden protestanten in Nederland: 'Ik geloof een heilige, algemene, christelijke Kerk' (Heidelbergse Catechismus, Zondag 7, vraag 23). Wie in een reformatorische kerk deze belijdenis uitspreekt, belijdt dus de katholieke kerk in de oorspronkelijke betekenis van het woord.
De zaak zelf is bijbels. Paulus groet de gemeente te Korinthe samen 'met allen, die den Naam van onzen Heere Jezus Christus aanroepen in alle plaats' (1 Korinthe 1:2). En Johannes ziet voor de troon een schare die niemand tellen kon, uit alle volken en talen (Openbaring 7:9). Dat is de algemene kerk.
Waar komt het verschil tussen christen en katholiek vandaan?
Door de scheuringen in de kerk kreeg het woord katholiek een smallere betekenis. In 1054 braken de kerk van het Westen en de kerk van het Oosten met elkaar; de oosterse kerken heten sindsdien orthodox. Na de Reformatie, die in 1517 begon met de stellingen van Maarten Luther, bleef de westerse kerk die de paus van Rome als hoofd erkent, zichzelf de Katholieke Kerk noemen. Protestanten spraken van de Rooms-Katholieke Kerk. Zij bleven de algemene kerk belijden en stelden die niet gelijk aan de kerk van Rome.
In Nederland kwam daar de verzuiling bij. Tot ver in de twintigste eeuw hadden protestants-christelijke en rooms-katholieke Nederlanders elk hun eigen scholen, omroepen, kranten en politieke partijen. Christelijk werd in de omgangstaal zo een ander woord voor protestants, en katholiek een ander woord voor rooms-katholiek. Vandaar de vraag die veel mensen nog stellen: ben ik christen of katholiek? Wie rooms-katholiek gedoopt is, hoort bij een christelijke kerk. Wat iemand werkelijk tot christen maakt, leest u hieronder bij de belijdenis en bij de vraag wat een christen is.
Het is een pijnlijke geschiedenis. De Heere Jezus bad voor allen die in Hem zouden geloven: 'Opdat zij allen een zijn, gelijkerwijs Gij, Vader, in Mij, en Ik in U' (Johannes 17:21). Die eenheid is een eenheid in de waarheid: 'Heilig ze in Uw waarheid; Uw woord is de waarheid' (Johannes 17:17). Daarom zochten de reformatoren de eenheid van de kerk in de terugkeer naar het Woord (Nederlandse Geloofsbelijdenis artikel 28).
Wat delen katholieke en protestantse christenen?
Rooms-katholieken en protestanten belijden samen veel. Zij geloven in één God, Vader, Zoon en Heilige Geest. Zij belijden dat Jezus Christus waarachtig God en waarachtig mens is, dat Hij gekruisigd is, gestorven en opgestaan, en dat Hij terugkomt om te oordelen de levenden en de doden. In de regel erkennen zij elkaars doop met water in de Naam van de Drie-enige God. Zij lezen dezelfde boeken van het Oude en Nieuwe Testament, al rekent Rome er ook boeken bij die protestanten apocrief noemen.
Paulus spreekt over de eenheid van het ene lichaam van Christus: 'Een lichaam is het, en een Geest, gelijkerwijs gij ook geroepen zijt tot een hoop uwer roeping' (Efeze 4:4). Die eenheid ligt in het ware geloof en niet in een kerkgenootschap. Daarom kunt u met een rooms-katholieke buurman of collega spreken als met iemand die de Naam van Christus draagt, en daarbij eerlijk zijn over de verschillen die het hart van het evangelie raken.
Waar christenen verschillen
Wat vaststaat: rooms-katholieken, orthodoxen en protestanten noemen zich alle drie christen en belijden dezelfde Christus. Het verschil gaat over de vraag hoe een zondaar met God verzoend wordt, en hoe Christus Zijn kerk regeert.
- Rooms-katholiek: de kerk in gemeenschap met de paus als opvolger van Petrus, met een beroep op Mattheüs 16:18. Het Tweede Vaticaans Concilie zegt dat de kerk van Christus in de Katholieke Kerk verwerkelijkt is (Lumen Gentium 8). Gedoopte protestanten noemt het concilie broeders, met wie een echte, zij het onvolkomen gemeenschap bestaat (Unitatis Redintegratio 3). Gezag hebben Schrift en overlevering samen, uitgelegd door het leergezag van de kerk. De rechtvaardiging omvat volgens het Concilie van Trente zowel de vergeving van zonden als de heiliging en vernieuwing van de innerlijke mens; de genade wordt ontvangen door de sacramenten, en de gelovige werkt daarmee mee (zesde zitting, hoofdstuk 5 en 7).
- Oosters-orthodox: de kerken van het Oosten, die met de belijdenis van Nicea de ene, heilige, katholieke en apostolische kerk belijden en zich daarbij richten op de concilies van de eerste eeuwen.
- Protestants en reformatorisch: de Schrift alleen is het hoogste gezag, en de zondaar wordt gerechtvaardigd door het geloof alleen, uit genade: 'Want uit genade zijt gij zalig geworden door het geloof' (Efeze 2:8).
De reformatorische lijn houdt twee dingen vast. Rooms-katholieken zijn gedoopt in de Naam van de Drie-enige God en dragen de naam van Christus; een gesprek met hen begint met respect. Calvijn erkende dat er onder het pausdom nog sporen van de kerk overbleven (Institutie IV,2,11-12). Toch noemde hij de roomse kerk als geheel daarom nog geen ware kerk (Institutie IV,2,12). De eenheid gaat nooit boven het evangelie. Paulus schrijft: 'al ware het ook, dat wij, of een engel uit den hemel u een Evangelie verkondigde, buiten hetgeen wij u verkondigd hebben, die zij vervloekt' (Galaten 1:8). Dat woord geldt een ander evangelie. Daarom legden de reformatoren de leer van de kerk naast de Schrift. Over de inhoud, zoals de mis, Maria en de heiligen, het pausschap en de rechtvaardiging, leest u meer bij de verschillen tussen protestanten en rooms-katholieken.
Een oordeel over het hart van een individuele katholiek of protestant is aan geen mens. De Heere kent de Zijnen (2 Timotheüs 2:19), en Hij alleen.
Wat zeggen de belijdenisgeschriften?
In Zondag 21 van de Heidelbergse Catechismus (vraag 54) belijdt de gelovige dat de Zoon van God 'uit het ganse menselijke geslacht zich een gemeente, tot het eeuwige leven uitverkoren, door Zijn Geest en Woord, in enigheid des waren geloofs' vergadert. Dat is de algemene kerk: uit alle volken, van het begin tot het einde van de wereld, verbonden door het ware geloof.
Artikel 27 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis gebruikt het woord zelf. Het belijdt één katholieke of algemene kerk: de vergadering van de ware christgelovigen, die al hun heil van Jezus Christus verwachten. Volgens hetzelfde artikel is die kerk aan geen bepaalde plaats of personen gebonden; zij is over de hele wereld verspreid. Artikel 29 noemt de kenmerken waaraan de ware kerk te herkennen is: de zuivere prediking van het evangelie, de bediening van de sacramenten zoals Christus ze heeft ingesteld, en de kerkelijke tucht. Hetzelfde artikel beschrijft ook de valse kerk, die zichzelf en haar inzettingen meer macht en gezag toeschrijft dan het Woord van God; de reformatoren dachten daarbij aan Rome. Over de mis spreekt de catechismus in Zondag 30 (vraag 80) scherp: zij is in de grond een verloochening van het ene offer dat Christus eenmaal aan het kruis volbracht heeft (vergelijk Hebreeën 10:14).
Wat iemand tot christen maakt, zegt Zondag 12 (vraag 32): dat ik 'door het geloof een lidmaat van Christus en alzo Zijner zalving deelachtig' ben. Het gaat om het geloof dat met Christus verbindt. Dat geldt voor wie rooms-katholiek is opgevoed, en evengoed voor wie in een reformatorische kerk gedoopt is: de naam van een kerk maakt niemand christen. Met persoonlijke vragen hierover kunt u terecht bij uw predikant of ouderling.
'Eén Heere, één geloof, één doop' (Efeze 4:5)