Op auto's, sieraden, schoolgebouwen en boekenkasten komt u het eenvoudige teken van een vis tegen, soms met de Griekse letters ΙΧΘΥΣ erin. Het heet het ichthus-teken. Veel mensen weten dat het iets christelijks is, maar niet precies wat. Hieronder leest u wat het woord betekent, welke korte belijdenis erin verborgen zit, hoe elk van die woorden in de Bijbel staat, wat er over het gebruik in de vroege kerk bekend is en wat niet, en wat het betekent om de Naam van Christus te belijden.
Wat is de betekenis van ichthus?
Ichthus (ook gespeld als ichthys) is het Griekse woord voor vis. De vijf Griekse letters van dat woord zijn tegelijk de beginletters van vijf andere woorden. Zo'n woord waarin de beginletters samen een boodschap vormen, heet een acrostichon. De vijf woorden zijn:
- Iesous: Jezus
- Christos: Christus, de Gezalfde
- Theou: van God, Gods
- Huios: Zoon
- Soter: Zaligmaker of Verlosser
Samen zeggen ze: Jezus Christus, Gods Zoon, Zaligmaker (vergelijk Johannes 20:31). Het visteken is dus geen dierensymbool, maar een korte geloofsbelijdenis in vijf woorden. Dat deze letteruitleg oud is, blijkt uit de kerkvader Augustinus. In zijn werk De stad van God (boek XVIII, hoofdstuk 23) beschrijft hij dat de beginletters van deze vijf Griekse woorden samen het woord vis vormen.
Wat zeggen de vijf woorden in de Bijbel?
Elk van de vijf woorden is een bijbelse belijdenis over Christus. De naam Jezus betekent dat Hij redt; de engel zei tegen Jozef dat Hij Zijn volk zou zalig maken van hun zonden (Mattheüs 1:21). De titel Christus betekent Gezalfde: Hij is de beloofde Profeet, Priester en Koning. Meer daarover leest u bij de vraag wat de naam Christus betekent.
Dat Hij Gods Zoon is, beleed Petrus toen de Heere Jezus vroeg wie Hij was: 'Gij zijt de Christus, de Zoon des levenden Gods' (Mattheüs 16:16). De Heere Jezus antwoordde dat vlees en bloed dit niet geopenbaard hadden, maar de Vader in de hemelen. In de uitleg van Mattheüs 16 leest u meer over deze belijdenis.
Het vijfde woord, Zaligmaker, klonk al in de kerstnacht. De engel zei tot de herders: 'Namelijk dat u heden geboren is de Zaligmaker, welke is Christus, de Heere, in de stad Davids' (Lukas 2:11). En Johannes schrijft aan het slot van zijn evangelie waarom hij het geschreven heeft: 'opdat gij gelooft, dat Jezus is de Christus, de Zone Gods; en opdat gij, gelovende, het leven hebt in Zijn Naam' (Johannes 20:31). Dat is vrijwel de hele inhoud van het ichthus-teken in één vers.
Waarom juist een vis?
Naast de letteruitleg hebben vissen een vertrouwde plaats in de evangeliën. Verscheidene discipelen waren vissers. Toen de Heere Jezus Petrus en Andreas riep, zei Hij: 'Volgt Mij na, en Ik zal u vissers der mensen maken' (Mattheüs 4:19). Bij de wonderbare visvangst vingen de discipelen zoveel vissen dat hun net scheurde en de schepen bijna zonken (Lukas 5:6-7). Dat verhaal leest u bij de wonderbare visvangst.
Ook bij de spijziging van de vijfduizend speelden vissen een rol: met vijf broden en twee vissen gaf de Heere Jezus een grote menigte te eten (Mattheüs 14:17). U leest het bij de wonderbare spijziging. En na Zijn opstanding at de Heere Jezus met Zijn discipelen aan het meer van Tiberias brood en vis (Johannes 21:13). De vis was voor de eerste christenen dus een beeld dat al in de verhalen over hun Heere voorkwam.
Het ichthus-teken in de vroege kerk
Wat is er historisch bekend? De vis komt voor op vroegchristelijke grafstenen en in de catacomben van Rome, vaak naast andere tekens zoals het anker. De kerkvader Tertullianus schrijft in zijn geschrift Over de doop (hoofdstuk 1) dat christenen als kleine visjes in het water geboren worden, naar het voorbeeld van onze ichthus, Jezus Christus. Hij speelt daar met het woord, wat laat zien dat het al in zijn tijd bekend was.
Er wordt ook vaak verteld dat christenen in tijden van vervolging elkaar herkenden doordat de één een boog in het zand tekende en de ander die tot een vis aanvulde. Dat verhaal is aantrekkelijk, maar er is geen oude bron die het bevestigt. Het is een traditie, geen vastgesteld feit. Het is eerlijker om het zo te vertellen.
In onze tijd ziet u het teken vooral op auto's en sieraden, en als naam van scholen en verenigingen. Wie het teken draagt, zegt daarmee in stilte: ik behoor bij Jezus Christus, Gods Zoon, de Zaligmaker. De Heere Jezus zegt: 'Een iegelijk dan, die Mij belijden zal voor de mensen, dien zal Ik ook belijden voor Mijn Vader, Die in de hemelen is' (Mattheüs 10:32).
Wat zeggen de belijdenisgeschriften?
De Heidelbergse Catechismus legt drie van de vijf woorden van het ichthus-teken achter elkaar uit. Zondag 11 behandelt de naam Jezus, dat is Zaligmaker. Daar staat dat Hij zo heet 'Omdat Hij ons zalig maakt en van al onze zonden verlost' (Heidelbergse Catechismus, Zondag 11, vraag 29). De catechismus voegt eraan toe dat bij niemand anders enige zaligheid te zoeken of te vinden is, zoals ook Petrus predikte (Handelingen 4:12).
Zondag 12 van de Heidelbergse Catechismus behandelt de naam Christus, Gezalfde, en het ambt van Profeet, Hogepriester en Koning. In vraag 32 wordt gevraagd waarom wij christenen heten. Het antwoord is dat de gelovige door het geloof een lidmaat van Christus is, 'opdat ook ik Zijn Naam belijde' (Heidelbergse Catechismus, Zondag 12, vraag 32). Zondag 13 belijdt Christus ten slotte als Gods eniggeboren Zoon.
Een teken op een auto is nog geen belijdenis van het hart. Maar het ichthus-teken herinnert aan de kern waar het in het christelijk geloof om gaat: wie Jezus is, en wat Hij doet voor zondaren.
'Gij zijt de Christus, de Zoon des levenden Gods' (Mattheüs 16:16)