Wie in een reformatorische kerk opgroeit, hoort elke zondag de wet voorlezen en daarna het Evangelie verkondigen. Wet en evangelie horen bij elkaar, maar ze zeggen niet hetzelfde. Wie die twee door elkaar haalt, maakt van het Evangelie een nieuwe wet of van de wet iets wat er niet meer toe doet. Het onderscheid wordt het helderst als u ziet wat elk van beide met een mens doet.
Wat is het verschil tussen wet en evangelie?
De wet zegt wat God van de mens vraagt: Hem liefhebben boven alles en de naaste als zichzelf (Mattheüs 22:37-39). Het Evangelie zegt wat God in Christus geeft: vergeving van zonden, gerechtigheid en eeuwig leven. De wet gebiedt; het Evangelie belooft. De wet legt de last op; het Evangelie wijst naar Wie de last gedragen heeft.
Johannes zet het in één zin naast elkaar: 'Want de wet is door Mozes gegeven, de genade en de waarheid is door Jezus Christus geworden' (Johannes 1:17). Dat betekent niet dat de wet slecht is. Paulus schrijft juist: 'Alzo is dan de wet heilig, en het gebod is heilig, en rechtvaardig, en goed' (Romeinen 7:12). Het probleem zit in de mens die haar niet houden kan.
Wat doet de wet?
De wet werkt als een spiegel. Zij laat zien hoe God het bedoeld heeft, en daarmee hoe ver wij daarvan af staan. Paulus zegt het zo: 'Daarom zal uit de werken der wet geen vlees gerechtvaardigd worden, voor Hem; want door de wet is de kennis der zonde' (Romeinen 3:20). Zelf had hij de begeerte niet als zonde gekend als de wet niet had gezegd: Gij zult niet begeren (Romeinen 7:7).
Daarmee is de wet een wegwijzer en geen eindpunt. 'Zo dan, de wet is onze tuchtmeester geweest tot Christus, opdat wij uit het geloof zouden gerechtvaardigd worden' (Galaten 3:24). De kanttekeningen van de Statenvertaling leggen uit dat een tuchtmeester iemand was die de kinderen ter school leidt, onderwijst en tuchtigt. De wet brengt een zondaar zover dat hij zijn hulp buiten zichzelf gaat zoeken. Hoe Paulus dat in zijn brief uitwerkt, leest u in de uitleg van Galaten 3.
Wat doet het evangelie?
Het Evangelie is goed nieuws: wat de wet eist, heeft Christus volbracht, en wat de wet als straf aankondigt, heeft Hij gedragen. Paulus schrijft dat Christus ons verlost heeft van de vloek der wet, doordat Hij voor ons een vloek geworden is (Galaten 3:13). Daarom schaamt de apostel zich niet: 'want het is een kracht Gods tot zaligheid een iegelijk, die gelooft' (Romeinen 1:16).
Het Evangelie vraagt geloof, geen prestatie. Het is geen afgezwakte wet met lagere eisen. Het is de belofte dat God de goddeloze rechtvaardigt om Christus' wil. Dat is het hart van wat het Evangelie is; daarover leest u meer bij de vraag wat het evangelie is.
Is het Oude Testament wet en het Nieuwe evangelie?
Nee. Dat is een veelgehoorde vereenvoudiging, maar zij klopt niet. Het eerste Evangelie klinkt al direct na de zondeval, wanneer God aankondigt dat het zaad van de vrouw de slang de kop zal vermorzelen (Genesis 3:15). De offers, de profeten en de psalmen zijn vol van genade en belofte. Omgekeerd staat in het Nieuwe Testament ook wet: de Bergrede scherpt de geboden juist aan, en Jezus zegt: 'Ik ben niet gekomen, om die te ontbinden, maar te vervullen' (Mattheüs 5:17).
Wet en evangelie lopen dus als twee draden door heel de Bijbel. Het verschil tussen het Oude en het Nieuwe Testament is dat van belofte en vervulling, niet dat van wet tegenover genade. Wat er wel veranderd is: de ceremoniële wet met offers en reinigingswetten is in Christus vervuld. Of christenen de wet van Mozes nog moeten houden, is een eigen vraag, die u leest bij moeten christenen de wet van Mozes houden.
Wat is het drievoudig gebruik van de wet?
In de reformatorische theologie wordt vaak gesproken over een drievoudig gebruik van de wet:
- Het burgerlijk gebruik: de wet houdt in de samenleving het kwaad in toom. De overheid draagt het zwaard niet tevergeefs (Romeinen 13:4).
- Het opvoedend gebruik: de wet ontdekt aan de zonde en drijft tot Christus (Galaten 3:24).
- De regel der dankbaarheid: voor wie gelooft, wijst de wet de weg om God te dienen. 'Indien gij Mij liefhebt, zo bewaart Mijn geboden' (Johannes 14:15).
Over dat derde gebruik is in de Reformatie verschillend gesproken. In de lutherse traditie valt de nadruk vooral op de wet die aanklaagt, al erkent ook de lutherse Formula Concordiae (artikel VI) een derde gebruik. Calvijn noemde de wet als leefregel voor de gelovige het belangrijkste gebruik. De Heidelbergse Catechismus behandelt de Tien Geboden in het deel over de dankbaarheid (Zondag 34-44), en gebruikt de wet daarnaast al in Zondag 2 om de ellende te leren kennen. Meer over de geboden zelf leest u op de pagina over de Tien Geboden.
Wat de kerk afwees: wetticisme en antinomisme
Wie wet en evangelie niet goed onderscheidt, ontspoort meestal in een van twee richtingen. Wetticisme maakt de wet tot weg naar de zaligheid, of maakt van het Evangelie een lijst nieuwe voorwaarden. Paulus waarschuwt daartegen in heel de brief aan de Galaten: wie uit de werken der wet wil leven, staat onder de vloek (Galaten 3:10).
Antinomisme zegt dat de wet voor de christen geen betekenis meer heeft, omdat hij onder de genade staat. Paulus wijst dat al even beslist af: 'Doen wij dan de wet te niet door het geloof? Dat zij verre; maar wij bevestigen de wet' (Romeinen 3:31). Genade is geen vrijbrief om te blijven zondigen (Romeinen 6:1-2).
Wat zeggen de belijdenisgeschriften?
De Heidelbergse Catechismus begint het eerste deel, over de ellende, met de wet. In Zondag 2 van de Heidelbergse Catechismus luidt het antwoord op de vraag waaruit wij onze ellende kennen kort: 'Uit de wet Gods' (Heidelbergse Catechismus, Zondag 2, vraag 3). Het Evangelie komt in Zondag 6: wij kennen de Middelaar uit het heilig Evangelie, dat God Zelf eerst in het Paradijs geopenbaard heeft en daarna door de patriarchen en profeten liet verkondigen (vraag 19).
Aan het eind van de Tien Geboden vraagt de Catechismus waarom God de geboden zo scherp laat prediken, als niemand ze in dit leven volkomen houden kan. Het antwoord noemt twee redenen: dat wij onze zondige aard steeds beter leren kennen en des te begeriger de vergeving in Christus zoeken, en dat wij God om de genade van de Heilige Geest bidden om steeds meer naar Zijn evenbeeld vernieuwd te worden (Zondag 44, vraag 115). Daar staan wet en evangelie in hun samenhang.
Artikel 25 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis belijdt dat de ceremoniën van de wet met de komst van Christus zijn opgehouden, maar dat de kerk de getuigenissen uit de Wet en de Profeten blijft gebruiken om zich in het Evangelie te bevestigen en het leven tot Gods eer in te richten.
'Want het einde der wet is Christus, tot rechtvaardigheid een iegelijk, die gelooft' (Romeinen 10:4)