De Tien Geboden

Veertig jaar na de Sinai, vlak voor het volk het beloofde land intrekt, herhaalt Mozes de geboden in Deuteronomium 5. Bijna alle woorden zijn identiek, maar er zijn een paar opvallende verschillen - vooral bij het sabbatsgebod.

In Exodus 20:11 wordt de sabbat verbonden met de schepping: God rustte op de zevende dag, daarom moet het volk ook rusten. In Deuteronomium 5:15wordt een andere reden gegeven: “Denk eraan dat u slaaf geweest bent in het land Egypte en dat de HEERE, uw God, u vandaar uitgeleid heeft... Daarom heeft de HEERE, uw God, u geboden de dag van de sabbat te houden.”

Beide motivaties zijn niet tegenstrijdig maar vullen elkaar aan. De sabbat is tegelijk een herinnering aan de schepping (God is de Maker) en aan de verlossing (God is de Bevrijder). Een tweede klein verschil: Deuteronomium voegt “en uw os en uw ezel” toe aan de rustdag en splitst bij het tiende gebod “de vrouw van uw naaste” af van de rest - een detail dat later meespeelt in de verschillende nummering tussen protestanten en katholieken.

Lees Deuteronomium 5 op BijbelAssistent

De inhoud van de Tien Geboden is in alle christelijke tradities hetzelfde, maar de nummering verschilt. Het valt op dat de Bijbel zelf nergens expliciet genummerde geboden geeft - er staat alleen dat God “tien woorden” sprak (Deuteronomium 10:4). Door de eeuwen heen zijn twee tellingen ontstaan.

De protestantse en joodse telling ziet het verbod op andere goden (Exodus 20:3) en het verbod op beelden (Exodus 20:4-6) als twee aparte geboden. Het tiende gebod is dan het hele verbod op begeren. Deze telling wordt gevolgd door de meeste protestantse kerken (gereformeerd, calvinistisch, evangelisch) en door het jodendom.

De katholieke en lutherse telling volgt de indeling van kerkvader Augustinus (354-430 n.Chr.). Augustinus zag het verbod op andere goden en het beeldenverbod als een eenheid - beide gaan immers over afgoderij. Om toch op tien te komen, splitste hij het laatste gebod: niet begeren van de vrouw van de naaste (9) en niet begeren van het huis en bezit van de naaste (10). Deze telling wordt gevolgd door de Rooms-Katholieke Kerk en door de lutherse traditie.

De vraag of de Tien Geboden nog gelden voor christenen is bijna zo oud als de kerk zelf. Al in de eerste eeuw discussieerden Joodse christenen en heidenchristenen over de verhouding tussen wet en genade. Het Nieuwe Testament geeft een genuanceerd antwoord dat in drie kernteksten is samen te vatten.

Ten eerste, Mattheus 5:17-19. Jezus zegt in de Bergrede: “Denk niet dat Ik gekomen ben om de Wet of de Profeten af te schaffen; Ik ben niet gekomen om die af te schaffen, maar te vervullen... Wie dan een van deze kleinste geboden afschaft en de mensen zo onderwijst, zal de kleinste genoemd worden in het Koninkrijk der hemelen.” Jezus maakt onomwonden duidelijk dat de wet niet vervallen is. Sterker nog: Hij verdiept en verinnerlijkt haar.

Ten tweede, Romeinen 13:8-10. Paulus schrijft: “Wees niemand iets schuldig dan elkaar lief te hebben; want wie de ander liefheeft, heeft de wet vervuld. Want dit: U zult geen overspel plegen, u zult niet doden, u zult niet stelen, u zult geen vals getuigenis geven, u zult niet begeren, en welk ander gebod er ook is, wordt in dit woord samengevat, namelijk hierin: U zult uw naaste liefhebben als uzelf.” De tweede tafel van de wet is voor Paulus nog volledig van kracht - samengevat in het gebod van de liefde.

Ten derde, Galaten 5:13-14 en Galaten 5:22-23. Paulus benadrukt dat christenen door de Geest leven en niet onder de ceremoniele wetten staan (besnijdenis, spijswetten, offers). Toch zegt hij: “De hele wet wordt in een woord vervuld, namelijk hierin: U zult uw naaste liefhebben als uzelf.” En de vruchten van de Geest - liefde, blijdschap, vrede, geduld, vriendelijkheid - zijn precies de deugden die de wet beoogde.

De klassieke christelijke theologie onderscheidt daarom drie functies van de wet. Eerst een spiegelfunctie: de wet laat zien waar we tekortschieten en wijst ons op onze behoefte aan genade. Vervolgens een toomfunctie: de wet beperkt het kwaad in de samenleving. En ten slotte een regelfunctie: voor wie door geloof gerecht is gemaakt, wijst de wet de weg van dankbaarheid en liefde. In deze laatste zin blijven de Tien Geboden volledig relevant voor christenen vandaag.

Jezus zelf vatte de hele wet samen toen Hem werd gevraagd naar het grootste gebod: “U zult de Heere, uw God, liefhebben met heel uw hart, met heel uw ziel en met heel uw verstand. Dit is het eerste en het grote gebod. En het tweede, hieraan gelijk, is: U zult uw naaste liefhebben als uzelf” (Mattheus 22:37-39). Aan deze twee geboden - die de eerste en tweede tafel samenvatten - hangt volgens Jezus heel de Wet en de Profeten.

Nergens wordt de verhouding tussen Jezus en de Tien Geboden zo concreet als in de Bergrede. In Mattheus 5:21-48 gebruikt Jezus zes keer de formulering: “U hebt gehoord dat er tegen het voorgeslacht gezegd is... Maar Ik zeg u...” Hij breekt de wet niet af, maar verdiept haar radicaal door haar terug te brengen tot de houding van het hart.

Over het zesde gebod (“niet doodslaan”):“U hebt gehoord dat tegen het voorgeslacht gezegd is: U zult niet doden; en: Wie doodt, zal door de rechtbank schuldig bevonden worden. Maar Ik zeg u: Al wie ten onrechte boos is op zijn broeder, zal schuldig bevonden worden door de rechtbank” (Mattheus 5:21-22). Jezus verlegt het accent van de daad naar het motief. Woede, verachting, minachtende taal - ze delen dezelfde wortel als moord.

Over het zevende gebod (“niet echtbreken”):“U hebt gehoord dat tegen het voorgeslacht gezegd is: U zult geen overspel plegen. Maar Ik zeg u dat al wie naar een vrouw kijkt om haar te begeren, in zijn hart al overspel met haar gepleegd heeft” (Mattheus 5:27-28). Trouw begint in het denken, niet pas in het bed.

Over het negende gebod (“geen vals getuigenis”):Jezus gaat verder: “Laat uw woord echter ja ja zijn of nee nee; wat hierboven uitgaat, is uit de boze” (Mattheus 5:37). De waarheid heeft geen eden nodig; een christen moet zo betrouwbaar zijn dat zijn ja genoeg is.

Jezus sluit dit gedeelte af met een schijnbaar onmogelijke uitspraak: “Wees dan volmaakt, zoals uw Vader, Die in de hemelen is, volmaakt is” (Mattheus 5:48). De Bergrede laat zien dat de Tien Geboden geen buitenkant-moraal zijn, maar een roep tot een totale hartstransformatie. Die hartstransformatie is onmogelijk zonder de hulp van de Heilige Geest - precies de reden waarom Jezus zijn discipelen later zou vragen op Hem te wachten in Jeruzalem totdat zij “bekleed zouden worden met kracht van boven” (Lukas 24:49).

Lees Mattheus 5 op BijbelAssistent