De 10 geboden: tekst en lijst

Veertig jaar na de Sinaï, vlak voordat het volk het beloofde land intrekt, herhaalt Mozes de geboden in Deuteronomium 5. Bijna alle woorden zijn gelijk, maar er zijn een paar opvallende verschillen, vooral bij het sabbatsgebod.

In Exodus 20:11 wordt de sabbat verbonden met de schepping: God rustte op de zevende dag, daarom rust ook het volk. In Deuteronomium 5:15 klinkt een andere reden: “Want gij zult gedenken, dat gij een dienstknecht in Egypteland geweest zijt, en dat de HEERE, uw God, u van daar heeft uitgeleid door een sterke hand en een uitgestrekten arm; daarom heeft u de HEERE, uw God, geboden, dat gij den sabbatdag houden zult.”

Die twee redenen vullen elkaar aan: de sabbat herinnert aan God als Schepper en aan God als Bevrijder. Deuteronomium noemt bij de rustdag ook uw os en uw ezel (5:14), zodat dienstknecht en dienstmaagd rusten gelijk als gij. En bij het laatste gebod noemt Deuteronomium 5:21 eerst de vrouw van de naaste en daarna het huis, een detail dat later meespeelt in de katholieke telling.

Lees Deuteronomium 5 op BijbelAssistent

Het antwoord van de Bijbel is tien. Mozes spreekt van “de tien woorden” (Deuteronomium 4:13), en ook Exodus 34:28 zegt dat God op de tafelen de woorden des verbonds schreef, de tien woorden. Wie andere aantallen tegenkomt, ziet meestal iets anders dan de tien geboden.

De 7 geboden. In de joodse traditie bestaan de zeven geboden van Noach: regels die volgens de rabbijnen voor alle mensen gelden, zoals het verbod op afgoderij, moord en diefstal. Ze zijn afgeleid uit Genesis 2 en 9, maar staan niet als lijst in de Bijbel. Ook de zeven hoofdzonden (hoogmoed, hebzucht, onkuisheid, jaloezie, onmatigheid, woede en traagheid) zijn geen geboden, maar een indeling uit de kerkgeschiedenis.

Het elfde gebod. Een elfde gebod kent de Bijbel niet. Soms wordt de opdracht van de Heere Jezus zo genoemd: “Een nieuw gebod geef Ik u, dat gij elkander liefhebt” (Johannes 13:34).

De 12 geboden. Een lijst van twaalf geboden staat niet in de Bijbel. Wel kent Deuteronomium 27:15-26 twaalf vervloekingen, elk beantwoord met amen, en die worden weleens met de geboden verward.

613 geboden. De joodse traditie telt in de hele wet van Mozes 613 geboden en verboden. De tien geboden zijn daarvan de kern.

De inhoud van de tien geboden is in alle tradities gelijk, maar de nummering verschilt. De Bijbel zelf nummert de geboden niet; er staat alleen dat God tien woorden sprak (Deuteronomium 10:4). Door de eeuwen heen zijn drie tellingen ontstaan.

De protestantse telling ziet het verbod op andere goden (Exodus 20:3) en het verbod op beelden (Exodus 20:4-6) als twee aparte geboden. Het tiende gebod is dan het hele verbod op begeren. Deze telling gaat terug op schrijvers uit de vroege kerk zoals Origenes en wordt gevolgd door de gereformeerde en de meeste andere protestantse kerken en door de oosters-orthodoxe kerk. De Heidelbergse Catechismus volgt haar ook.

De katholieke en lutherse telling volgt kerkvader Augustinus (354-430). Hij zag het verbod op andere goden en het beeldenverbod als één gebod, omdat beide over afgoderij gaan. Om toch tot tien te komen, splitste hij het laatste gebod: niet begeren de vrouw van de naaste (9) en niet begeren het huis en het bezit van de naaste (10). Zo tellen de Rooms-Katholieke Kerk en de lutherse kerken.

De joodse telling begint bij Exodus 20:2, “Ik ben de HEERE uw God”, als het eerste woord. Het verbod op andere goden en het beeldenverbod vormen samen het tweede, het verbod op begeren blijft één, het tiende.

De vraag of de geboden nog gelden voor christenen is bijna zo oud als de kerk zelf. Al in de eerste eeuw spraken christenen uit de joden en uit de heidenen over de verhouding tussen wet en genade. Het Nieuwe Testament geeft een genuanceerd antwoord, dat in drie teksten samenkomt.

Ten eerste Mattheüs 5:17-19. In de Bergrede zegt de Heere Jezus: “Meent niet, dat Ik gekomen ben, om de wet of de profeten te ontbinden; Ik ben niet gekomen, om die te ontbinden, maar te vervullen.” Wie een van de minste geboden ontbindt en anderen zo leert, zal volgens vers 19 de minste genaamd worden in het Koninkrijk der hemelen. De wet is niet vervallen; Hij verdiept haar.

Ten tweede Romeinen 13:8-10. Paulus schrijft: “Zijt niemand iets schuldig, dan elkander lief te hebben; want die den ander liefheeft, die heeft de wet vervuld.” Daarna noemt hij de geboden van de tweede tafel en zegt dat ze in één woord als in een hoofdsom begrepen worden: “Gij zult uw naaste liefhebben gelijk uzelven.”

Ten derde Galaten 5. Christenen leven door de Geest en staan niet onder de ceremoniële wetten van besnijdenis, spijswetten en offers. Toch schrijft Paulus: “Want de gehele wet wordt in een woord vervuld, namelijk in dit: Gij zult uw naaste liefhebben, gelijk uzelven” (Galaten 5:14). De vrucht van de Geest, liefde, blijdschap en vrede, is precies wat de wet beoogde (Galaten 5:22-23).

De klassieke theologie spreekt daarom van drie functies van de wet. De wet is een spiegel die laat zien waar de mens tekortschiet en hem naar genade wijst. Ze is een rem die het kwaad in de samenleving beperkt. En ze is een regel die wie door het geloof gerechtvaardigd is de weg van dankbaarheid wijst. Binnen de kerken wordt verschillend gedacht over het gewicht van elk van die drie, maar dat de geboden in die laatste zin richting blijven geven, delen de meeste tradities.

De Heere Jezus vatte de hele wet samen toen Hem naar het grote gebod werd gevraagd: “Gij zult liefhebben den Heere, uw God, met geheel uw hart, en met geheel uw ziel, en met geheel uw verstand. Dit is het eerste en het grote gebod. En het tweede aan dit gelijk, is: Gij zult uw naaste liefhebben als uzelven. Aan deze twee geboden hangt de ganse wet en de profeten” (Mattheüs 22:37-40).

Nergens wordt de verhouding tussen de Heere Jezus en de geboden zo concreet als in de Bergrede. In Mattheüs 5:21-48 zegt Hij steeds: “Gij hebt gehoord, dat tot de ouden gezegd is”, gevolgd door: “Doch Ik zeg u”. Hij breekt de wet niet af, maar brengt haar terug tot de houding van het hart.

Over het zesde gebod: “Gij hebt gehoord, dat tot de ouden gezegd is: Gij zult niet doden; maar zo wie doodt, die zal strafbaar zijn door het gericht. Doch Ik zeg u: Zo wie te onrecht op zijn broeder toornig is, die zal strafbaar zijn door het gericht” (Mattheüs 5:21-22). Het accent verschuift van de daad naar het motief.

Over het zevende gebod: “Gij hebt gehoord, dat van de ouden gezegd is: Gij zult geen overspel doen.” Daarop volgt dat wie een vrouw aanziet om haar te begeren, alrede overspel in zijn hart met haar heeft gedaan (Mattheüs 5:27-28). Trouw begint in het denken.

Over het negende gebod: “Maar laat zijn uw woord ja, ja; neen, neen; wat boven deze is, dat is uit den boze” (Mattheüs 5:37). Wie betrouwbaar spreekt, heeft geen eed nodig.

Het gedeelte eindigt met: “Weest dan gijlieden volmaakt, gelijk uw Vader, Die in de hemelen is, volmaakt is” (Mattheüs 5:48). De Bergrede laat zien dat de geboden geen buitenkant zijn, maar een oproep tot een nieuw hart. Dat ligt buiten menselijk bereik zonder de Heilige Geest; daarom zegt de Heere Jezus later tegen Zijn discipelen dat zij in Jeruzalem moeten blijven “totdat gij zult aangedaan zijn met kracht uit de hoogte” (Lukas 24:49).

Lees Mattheüs 5 op BijbelAssistent