Zacheüs in de boom

Lukas 19:1-10 vertelt hoe de Heere Jezus op Zijn laatste reis naar Jeruzalem door Jericho trok en bij een rijke tollenaar te gast ging. Hij had de twaalf discipelen gezegd dat zij opgingen naar Jeruzalem, waar alles volbracht zou worden wat de profeten over de Zoon des mensen geschreven hadden (Lukas 18:31). Vlak bij Jericho had Hij een blinde bedelaar het gezicht teruggegeven (Lukas 18:35-43); Markus noemt hem Bartimeüs (Markus 10:46). Nu ging Hij de stad door.

Waarom klom Zacheüs in een boom?

In Jericho woonde een man die Zacheüs heette; in de Statenvertaling staat zijn naam zonder trema: Zacheus. Lukas noemt drie dingen van hem. Hij was een overste der tollenaren, hij was rijk, en hij zocht Jezus te zien, wie Hij was (Lukas 19:2-3). Dat lukte niet. Er was een grote schare, en Zacheüs was klein van persoon. Daarom liep hij vooruit en klom in een wilde vijgeboom, want Jezus zou langs die weg komen (Lukas 19:4). Waarom hij Jezus wilde zien, zegt de tekst niet verder dan dat hij wilde weten wie Hij was. Wie meer wil weten over de man zelf, vindt dat op de pagina over Zacheüs.

Wat zei Jezus tegen Zacheüs in de boom?

Toen Jezus bij die plaats kwam, keek Hij omhoog en zag hem. Hij sprak hem aan bij zijn naam: "Zacheus! haast u, en kom af; want Ik moet heden in uw huis blijven" (Lukas 19:5). De tekst vertelt niet hoe Jezus zijn naam kende. Wel valt op wie hier het initiatief neemt. Zacheüs wilde Jezus zien, maar Jezus zag Zacheüs. Zacheüs zocht een plek langs de weg, maar Jezus nodigde Zichzelf uit in zijn huis. En Hij zei het met nadruk: Ik moet, en: heden.

Zacheüs haastte zich, kwam naar beneden en ontving Jezus met blijdschap (Lukas 19:6). Hij deed wat Jezus zei, en hij deed het meteen.

Waarom mopperden de mensen over Jezus en Zacheüs?

Niet iedereen deelde in die blijdschap. Allen die het zagen, murmureerden: zij mopperden en klaagden onder elkaar. Zij zeiden: "Hij is tot een zondigen man ingegaan, om te herbergen" (Lukas 19:7). Hun bezwaar richtte zich tegen Jezus. Dat Hij ging logeren bij een man die zij een zondaar noemden, keurden zij af. Datzelfde verwijt hoorde Jezus vaker. De Farizeeën en de Schriftgeleerden zeiden van Hem: "Deze ontvangt de zondaars, en eet met hen" (Lukas 15:2). Dat Zacheüs een zondaar was, spreekt Jezus niet tegen. Hij laat aan het slot zien waarom Hij juist zo iemand opzoekt.

Wat beloofde Zacheüs aan Jezus?

Toen stond Zacheüs en sprak tot de Heere: "Zie, de helft van mijn goederen, Heere, geef ik den armen; en indien ik iemand iets door bedrog ontvreemd heb, dat geef ik vierdubbel weder" (Lukas 19:8). Hij noemt Jezus Heere. Hij geeft de helft van zijn bezit aan de armen, en wie hij bedrogen heeft, krijgt vier keer zoveel terug. De wet van Mozes vroeg bij beleden schuld de hoofdsom en een vijfde deel daarboven (Numeri 5:7). Vierdubbel was de vergoeding voor gestolen klein vee dat al geslacht of verkocht was (Exodus 22:1). Zacheüs legt zichzelf dus een maat op die ver uitgaat boven wat de wet bij vrijwillige vergoeding vroeg.

Wat betekent: heden is dezen huize zaligheid geschied?

Jezus antwoordde: "Heden is dezen huize zaligheid geschied, nademaal ook deze een zoon van Abraham is" (Lukas 19:9). Zaligheid is redding: behouden worden van de zonde en weer bij God horen. Zij is niet beloofd voor later, maar heden gekomen, op de dag dat Jezus binnenging. Jezus spreekt over het huis, dat is het huisgezin van Zacheüs. En Hij noemt de man die de omstanders als zondaar afschreven een zoon van Abraham, iemand die hoort bij het volk aan wie God Zijn beloften gaf.

Daarna zegt Jezus waarom dit alles gebeurde: "Want de Zoon des mensen is gekomen, om te zoeken en zalig te maken, dat verloren was" (Lukas 19:10). Met die woorden eindigt de geschiedenis. Direct daarna vertelt Jezus de gelijkenis van de ponden, omdat Hij nabij Jeruzalem was en Zijn hoorders meenden, "dat het Koninkrijk Gods terstond zou openbaar worden" (Lukas 19:11). Kort daarop volgt de intocht in Jeruzalem.

Jericho lag in de Jordaanvallei, ten noordoosten van Jeruzalem en een flink stuk lager. Eeuwen eerder vielen daar de muren voor Israël (Jozua 6). In de tijd van Jezus lag de stad aan de weg naar Jeruzalem; Jezus' gelijkenis van de barmhartige Samaritaan begint met een mens die afkwam "van Jeruzalem naar Jericho" (Lukas 10:30). Wie door het Jordaandal naar Jeruzalem reisde, kwam er langs.

Tollenaars inden tol en belastingen. In Judea gebeurde dat in die tijd voor de Romeinse overheid. Het werk gaf gelegenheid om meer te vragen dan was vastgesteld. Johannes de Doper zei tegen tollenaars die zich lieten dopen: "Eist niet meer, dan hetgeen u gezet is" (Lukas 3:13). In de evangeliën worden tollenaars vaak in één adem met zondaars genoemd (Lukas 5:30 en Lukas 15:1). De titel overste der tollenaren komt in de Bijbel alleen bij Zacheüs voor (Lukas 19:2). Wat die functie precies inhield, zegt de tekst niet. Waarschijnlijk had hij andere tollenaars onder zich.

De wilde vijgeboom is de moerbeivijg, een vijgensoort met kleine vijgen die in warme laagvlakten groeit. Het is niet de plataan, ook al heet die in het Engels sycamore. Het Oude Testament kent de boom als gewoon in de laagte: Salomo maakte de cederen talrijk "als de wilde vijgebomen, die in de laagte zijn" (1 Koningen 10:27). De profeet Amos las wilde vijgen af, voordat hij als profeet naar Israël gezonden werd (Amos 7:14-15).

In Lukas 19 is Jezus Degene Die zoekt. Zacheüs wilde zien wie Hij was, maar Jezus zag hem eerst, riep hem bij zijn naam en zei dat Hij in zijn huis moest blijven. Dat moeten klinkt in Lukas vaker, waar het gaat om de weg die de Vader voor Zijn Zoon bepaald heeft. Als twaalfjarige zei Jezus al: "Wist gij niet, dat Ik moet zijn in de dingen Mijns Vaders"? (Lukas 2:49). Het bezoek aan Zacheüs is geen toevallige ontmoeting langs de weg. Het hoort bij de opdracht waarmee Jezus naar Jeruzalem gaat.

Lukas 19:10 vat samen wat Hij komt doen. In Ezechiël 34 belooft de HEERE, tegenover herders die Zijn volk lieten verdwalen: "Het verlorene zal Ik zoeken, en het weggedrevene zal Ik wederbrengen" (Ezechiël 34:16). Veel uitleggers horen die belofte terug in de woorden van Jezus: wat God over Zichzelf zei, doet de Zoon des mensen in Jericho. Ook de gelijkenis van het verloren schaap spreekt over een herder die zoekt totdat hij vindt (Lukas 15:4-7).

De zaligheid is een gave. Jezus zegt niet dat zij kwam omdat Zacheüs zijn geld weggaf. Hij noemt twee redenen: Zacheüs is een zoon van Abraham, en de Zoon des mensen is gekomen om te zoeken. De vrijgevigheid van Zacheüs is daarvan de vrucht, zoals Johannes de Doper had opgeroepen: "Brengt dan vruchten voort der bekering waardig" (Lukas 3:8). Over de vorm van Lukas 19:8 verschillen uitleggers. De meesten lezen er een besluit in dat Zacheüs op dat moment neemt. Enkelen lezen de tegenwoordige tijd als een verdediging, alsof hij al zo leefde. Het antwoord van Jezus en de woorden over het verlorene passen volgens de meeste uitleggers het best bij een ommekeer.

Kort daarvoor werd een rijke overste geheel droevig, want hij was zeer rijk (Lukas 18:23). Jezus zei toen hoe moeilijk het is voor wie goed heeft om in het Koninkrijk van God te komen. Op de vraag wie dan zalig kan worden, antwoordde Hij: "De dingen, die onmogelijk zijn bij de mensen, zijn mogelijk bij God" (Lukas 18:27). In Jericho ziet de lezer een rijke die wel ingaat, omdat Jezus naar hem toe komt. Hij erkent hem als zoon van Abraham. Paulus schrijft later dat "degenen, die uit het geloof zijn, Abrahams kinderen zijn" (Galaten 3:7).

De Heere Jezus zoekt. Zacheüs klom in een boom, maar het was Jezus Die omhoogkeek en hem bij zijn naam riep. Wie zich ver van God weet, mag weten dat Christus gekomen is "om te zoeken en zalig te maken, dat verloren was" (Lukas 19:10). Niemand is voor Hem te zondig of te ver weg.

Het heil komt heden. Jezus zei niet tegen Zacheüs dat hij eerst zijn leven op orde moest brengen. Hij zei dat hij zich moest haasten, omdat Hij die dag in zijn huis moest blijven. De roepstem van Christus vraagt geen uitstel, maar een hart dat Hem met blijdschap ontvangt.

Echte bekering wordt zichtbaar. Zacheüs ontving Jezus, en dat raakte zijn geld en zijn verleden. Hij gaf aan de armen en maakte ruim goed wat hij door bedrog had genomen. Dat is geen prijs die hij voor de zaligheid betaalde, maar de vrucht ervan. Waar Christus binnenkomt, verandert de omgang met bezit en met de naaste.

Wie mort, staat buiten de vreugde. De omstanders zagen alleen een zondigen man. Jezus zag een verloren zoon van Abraham die Hij kwam zoeken. Dat bevraagt ons op de manier waarop wij kijken naar mensen van wie wij weinig verwachten. Jezus zegt dat er "blijdschap zal zijn in den hemel over een zondaar, die zich bekeert" (Lukas 15:7). Wie God kent als de Zoekende, deelt in die blijdschap.