Matteüs in de Bijbel

Levensverhaal

Matteüs, die in de evangeliën van Markus en Lukas ook Levi wordt genoemd (Markus 2:14, Lukas 5:27), was een Jood die in dienst stond van de Romeinse bezetter als tollenaar in of nabij Kapernaüm, aan het Meer van Galilea. Deze achtergrond is niet zomaar een biografisch detail, maar vormt het hart van wat zijn roeping zo schokkend en zo genaderijk maakt. Tollenaars behoorden tot de meest verachte mensen van de Joodse samenleving in de eerste eeuw. Zij pachtten het recht om belastingen te innen voor Rome en konden daarbij hun eigen winst inslaan — vaak door afpersing en willekeur. In de ogen van vrome Joden waren zij dubbele verraders: zij werkten samen met de heidense bezetter én zij verrijkten zich ten koste van hun eigen volk. Zij werden in één adem genoemd met "zondaars" (Matteüs 9:10), werden geweerd uit de synagoge, en golden ceremonieel als onrein. Dat Jezus uitgerekend zo'n man tot apostel riep, is een prediking in zichzelf van de genade die geen mens uitsluit. De roeping van Matteüs wordt in alle drie de synoptische evangeliën beschreven met een opvallende eenvoud. Jezus kwam langs het tolhuis, zag Matteüs zitten, en zei slechts twee woorden: "Volg Mij" (Matteüs 9:9). Er is geen lange uiteenzetting, geen voorwaardelijke onderhandeling, geen proeftijd. En Matteüs' reactie is even eenvoudig: "En hij stond op en volgde Hem." Lukas voegt eraan toe dat hij "alles verliet" (Lukas 5:28). Voor een tollenaar betekende dit een onomkeerbare breuk: wie eenmaal zijn post verliet, kon die niet zomaar terugkrijgen. De vissers die Jezus eerder had geroepen konden in principe terugkeren naar hun boten, maar Matteüs sneed zijn enige inkomstenbron definitief af. Juist dit radicale karakter van zijn bekering maakt hem tot een voorbeeld van wat echte navolging betekent. Onmiddellijk na zijn roeping richtte Matteüs een groot gastmaal aan in zijn eigen huis, en hij nodigde zijn collega-tollenaars en andere "zondaars" uit om met Jezus aan tafel te zitten (Lukas 5:29). Dit was niet slechts een afscheidsfeest, maar een daad van getuigenis: hij bracht zijn oude kring in contact met zijn nieuwe Meester. De Farizeeën en schriftgeleerden namen hier ernstig aanstoot aan en vroegen de discipelen: "Waarom eet en drinkt uw Meester met tollenaars en zondaars?" (Matteüs 9:11). Jezus' antwoord werd de klassieke belijdenis van het doel van Zijn komst: "Zij die gezond zijn, hebben geen dokter nodig, maar zij die ziek zijn. Ik ben niet gekomen om rechtvaardigen tot bekering te roepen, maar zondaars" (Matteüs 9:12-13). Hij citeerde daarbij Hosea 6:6: "Ik wil barmhartigheid en geen offer." Zo werd de maaltijd in Matteüs' huis een levende illustratie van Christus' missie. Matteüs' naam verschijnt in alle vier de apostellijsten van het Nieuwe Testament (Matteüs 10:3, Markus 3:18, Lukas 6:15, Handelingen 1:13). Opvallend is dat hij in zijn eigen evangelie zichzelf "Matteüs, de tollenaar" noemt — een bewuste zelfvernedering, alsof hij wil zeggen: vergeet nooit waar ik vandaan kwam, en vergeet nooit wat genade is. De andere evangelisten gebruiken deze toevoeging niet. Binnen de lijst van twaalf wordt hij vaak genoemd samen met Thomas; volgens sommige tradities vormden zij een paar bij de uitzending twee aan twee. Naast de roeping en het gastmaal vermeldt het Nieuwe Testament verder weinig specifieks over Matteüs' optreden. Hij maakte deel uit van de twaalf, ontving de uitzending met de prediking van het koninkrijk, was getuige van Jezus' prediking, wonderen, kruisiging, opstanding en hemelvaart, en was aanwezig in de opperzaal bij de uitstorting van de Heilige Geest (Handelingen 1:13). Van zijn verdere bediening vertelt de kerkelijke traditie verschillende, niet altijd overeenstemmende verhalen — van werk onder de Joden in Palestina tot zending in Ethiopië of Perzië. Het belangrijkste erfenis van Matteüs is ongetwijfeld het evangelie dat zijn naam draagt. De vroege kerk was unaniem in de toeschrijving: Papias (ca. 130 n.Chr.) schreef dat "Matteüs de uitspraken in het Hebreeuws heeft samengesteld." Het boek draagt sterke sporen van een Joodse auteur die schreef voor een Joods publiek: meer dan zestig directe of indirecte verwijzingen naar het Oude Testament, een geslachtsregister dat begint bij Abraham, herhaalde uitdrukkingen als "opdat vervuld zou worden wat gesproken was door de profeet," en een bijzondere nadruk op Jezus als de beloofde Zoon van David, de nieuwe Mozes, en de Koning van het koninkrijk der hemelen. De vijf grote redevoeringen (waaronder de Bergrede in Matteüs 5-7) zijn bewust gestructureerd, mogelijk als parallel met de vijf boeken van Mozes. Een tollenaar had precies de vaardigheden die nodig waren om zo'n boek te schrijven: hij kon lezen en schrijven, was gewend aan nauwkeurige registratie, en bezat waarschijnlijk een ontwikkelde boekhoudkundige geest. God maakte zo gebruik van de vaardigheden die Matteüs had verworven in zijn onrechtvaardige beroep — gereinigd en geheiligd — om de kerk een evangelie te geven dat de gelovigen door alle eeuwen heen heeft gevoed. In de christelijke iconografie wordt Matteüs traditioneel gesymboliseerd door een mens of engel, verwijzend naar de geslachtsregister-opening van zijn evangelie, dat zich concentreert op Jezus' menselijke afstamming.