De onbarmhartige dienstknecht

De gelijkenis van de onbarmhartige dienstknecht, ook wel de gelijkenis van de onbarmhartige knecht genoemd, staat in Mattheüs 18, aan het eind van een gesprek van Jezus met Zijn discipelen over de omgang met elkaar. Jezus had gesproken over de kleinen die niemand mag verachten, over het verloren schaap en over een broeder die zondigt (Mattheüs 18:10-20). Alleen Mattheüs vertelt deze gelijkenis.

Hoe vaak moest Petrus zijn broeder vergeven?

Dan komt Petrus met een vraag. Hoe vaak moet hij zijn broeder vergeven als die tegen hem zondigt? Hij noemt zelf een getal: "Tot zevenmaal"? Petrus vond dat waarschijnlijk al ruim. Jezus antwoordt: "Ik zeg u, niet tot zevenmaal, maar tot zeventigmaal zeven maal" (Mattheüs 18:22). Het getal is niet bedoeld om bij te houden. Wie telt tot hij een grens bereikt, heeft nog niet begrepen wat vergeven is. Om dat duidelijk te maken vertelt Jezus een gelijkenis over het Koninkrijk der hemelen.

Wat gebeurde er met de dienstknecht die tienduizend talenten schuldig was?

Een koning wil afrekenen met zijn dienstknechten. Als eerste wordt een man bij hem gebracht die hem tienduizend talenten schuldig is. Dat is een bedrag dat geen dienstknecht ooit kon terugbetalen (zie Achtergrond). Hij heeft het ook niet. Daarom beveelt de heer dat hij verkocht wordt, met zijn vrouw, zijn kinderen en alles wat hij heeft, en dat de schuld betaald wordt (Mattheüs 18:25).

De dienstknecht valt voor hem neer, spreekt hem aan als heer en smeekt: "wees lankmoedig over mij, en ik zal u alles betalen" (Mattheüs 18:26). Lankmoedig betekent geduldig. Hij vraagt om uitstel en belooft wat hij nooit kan waarmaken. De heer geeft hem veel meer dan hij vraagt. Met barmhartigheid innerlijk bewogen laat hij hem gaan en scheldt hem de hele schuld kwijt (Mattheüs 18:27). Er is geen afbetaling en geen voorwaarde.

Wat deed de dienstknecht met zijn mededienstknecht?

Dezelfde dienstknecht gaat naar buiten en vindt een van zijn mededienstknechten, die hem honderd penningen schuldig is. Hij grijpt hem bij de keel en zegt: "Betaal mij, wat gij schuldig zijt" (Mattheüs 18:28). De ander valt aan zijn voeten en smeekt met bijna dezelfde woorden die de eerste dienstknecht zelf zojuist had gesproken: wees lankmoedig, en ik zal u alles betalen (Mattheüs 18:29). Maar hij wil niet. Hij laat hem in de gevangenis werpen, totdat hij de schuld betaald zal hebben (Mattheüs 18:30).

Hoe eindigt de gelijkenis van de onbarmhartige dienstknecht?

De andere dienstknechten zien wat er gebeurd is. Zij worden zeer bedroefd en vertellen het hun heer. De heer roept hem bij zich en noemt hem een boze dienstknecht. Hij had hem die hele schuld kwijtgescholden, omdat hij erom gebeden had. Dan stelt hij de vraag waar de gelijkenis om draait: "Behoordet gij ook niet u over uw mededienstknecht te ontfermen, gelijk ik ook mij over u ontfermd heb" (Mattheüs 18:33)? Vertoornd levert de heer hem over aan de pijnigers, totdat hij alles betaald zal hebben wat hij schuldig was (Mattheüs 18:34).

Jezus besluit met de toepassing: "Alzo zal ook Mijn hemelse Vader u doen, indien gij niet van harte vergeeft een iegelijk zijn broeder zijn misdaden" (Mattheüs 18:35). Daarmee eindigt het hoofdstuk. Het antwoord aan Petrus is niet alleen een groter getal, maar ook een vraag: wat heeft God u kwijtgescholden?

Een talent was geen munt, maar een groot gewicht aan zilver of goud. Gewoonlijk wordt het gerekend op zo’n zesduizend denarieën. Een penning, in het Grieks een denarie, was het dagloon van een arbeider (Mattheüs 20:2). De mededienstknecht was dus ongeveer honderd dagen loon schuldig: geen kleinigheid, maar wel te overzien. Tienduizend talenten komt neer op vele miljoenen daglonen. Tienduizend was ook het hoogste getal waarvoor het Grieks een eigen woord had. Jezus kiest met opzet een bedrag dat elke maat te boven gaat.

De dienstknechten van een koning waren waarschijnlijk hoge beambten die zijn geld en zijn land beheerden; anders is zo’n schuld moeilijk te verklaren. Dat een schuldenaar met zijn gezin verkocht kon worden, was in de oude wereld bekend. Ook in Israël kwam een schuldheer de kinderen van een weduwe als knechten opeisen (2 Koningen 4:1), al gaf de wet van Mozes regels om een verarmde broeder niet als slaaf te laten dienen (Leviticus 25:39). De pijnigers waren mensen die gevangenen hard behandelden; de gelijkenis zegt niet meer dan dat.

De gelijkenis begint bij de koning, niet bij de dienstknecht. Jezus trekt die lijn in het laatste vers: zo zal ook Mijn hemelse Vader doen (Mattheüs 18:35). De koning is een beeld van God. Hij rekent werkelijk af, en de schuld is werkelijk onbetaalbaar. Zo staat de mens tegenover God. In het Onze Vader noemt Jezus zonden schulden: "En vergeef ons onze schulden, gelijk ook wij vergeven onzen schuldenaren" (Mattheüs 6:12). En de dichter van Psalm 130 vraagt: "Zo Gij, HEERE! de ongerechtigheden gadeslaat; HEERE! wie zal bestaan" (Psalm 130:3)?

Het kwijtschelden komt helemaal van de koning. De dienstknecht vraagt om uitstel; de koning geeft genade. Dat is het hart van het evangelie: God vergeeft niet omdat de zondaar belooft te betalen, maar uit Zijn eigen ontferming. De gelijkenis zegt niet hoe de schuld voldaan wordt. Het Nieuwe Testament wijst daarvoor naar Christus, Die voor ons gestorven is, "als wij nog zondaars waren" (Romeinen 5:8). Paulus trekt daaruit dezelfde conclusie als de koning: "vergevende elkander, gelijkerwijs ook God in Christus ulieden vergeven heeft" (Efeze 4:32).

Wat betekent dan het slot, waarin de heer de dienstknecht toch overlevert? Daar denken christenen verschillend over. In de gereformeerde uitleg neemt God ware vergeving niet terug. Wie weigert van harte te vergeven, laat zien dat hij de genade niet werkelijk heeft aangenomen; hij leeft alsof hij nog zelf moet afbetalen. De Heidelbergse Catechismus legt de vijfde bede zo uit (vraag en antwoord 126): het voornemen om de naaste van harte te vergeven is een getuigenis van Gods genade in ons. Anderen lezen het slot als een waarschuwing dat genade die men misbruikt, verloren kan gaan. In beide lezingen is de ernst dezelfde. Jakobus schrijft: "Want een onbarmhartig oordeel zal gaan over dengene, die geen barmhartigheid gedaan heeft" (Jakobus 2:13).

God scheldt een schuld kwijt die wij nooit kunnen betalen. Wie dat weet, gaat anders kijken naar wat een ander hem schuldig is. Honderd penningen is echt geld, en wat anderen ons aandoen kan echt pijn doen. Maar naast de schuld die God kwijtscheldt, valt het weg. Vergeven begint dus niet bij ons karakter, maar bij de ontferming van God.

Jezus vraagt vergeving van harte. Dat is meer dan een woord dat wij uitspreken terwijl wij in ons hart blijven rekenen. Het betekent niet dat zonde niet erg was; vlak ervoor leert Jezus juist hoe een broeder die zondigt, bestraft moet worden (Mattheüs 18:15). Wel betekent het dat wij de schuld niet blijven opeisen en de vergelding aan God overlaten (Romeinen 12:19). Wie merkt dat dit niet lukt, mag met de vijfde bede bidden om vergeving en om een hart dat vergeeft.

Petrus vroeg naar een grens, en Jezus gaf er geen. De Heere vergeeft Zijn kinderen steeds opnieuw; daarom mogen ook wij wie vaak tegen ons zondigt, steeds opnieuw vergeven. Lees meer over vergeving in de Bijbel, of volg het leesplan over vergeving.