De gelijkenis van de talenten

De gelijkenis van de talenten staat in Mattheüs 25:14-30. De Heere Jezus vertelt haar op de Olijfberg, kort voor Zijn lijden, in Zijn rede over Zijn komst en de voleinding der wereld (Mattheüs 24:3). Vlak ervoor staat de gelijkenis van de wijze en dwaze maagden, die eindigt met de oproep tot waken. De talenten laten zien wat waken inhoudt: trouw werken met wat de Heere toevertrouwt.

Hoe verdeelde de heer de talenten?

Het Koninkrijk der hemelen, zegt Jezus, is als een mens die buitenslands gaat reizen. Hij roept zijn dienstknechten en geeft hun zijn goederen over (Mattheüs 25:14). "En den ene gaf hij vijf talenten, en den anderen twee, en den derden een, een iegelijk naar zijn vermogen, en verreisde terstond" (Mattheüs 25:15). Vermogen betekent hier: wat ieder aankon. Ieder krijgt iets, en alles blijft het bezit van de heer.

Wat deden de knechten met hun talenten?

De knecht met vijf talenten ging heen, handelde ermee en won er vijf bij. De knecht met twee won er ook twee bij (Mattheüs 25:16-17). De derde deed iets anders. Hij "ging heen en groef in de aarde, en verborg het geld zijns heren" (Mattheüs 25:18). Hij verloor niets, maar hij deed ook niets met wat hem gegeven was.

Wat zei de heer toen hij terugkwam?

"En na een langen tijd kwam de heer van dezelve dienstknechten, en hield rekening met hen" (Mattheüs 25:19). De eerste knecht bracht tien talenten. De heer antwoordde: "Wel, gij goede en getrouwe dienstknecht! over weinig zijt gij getrouw geweest; over veel zal ik u zetten; ga in, in de vreugde uws heeren" (Mattheüs 25:21). De tweede knecht bracht vier talenten en kreeg bijna hetzelfde antwoord (Mattheüs 25:23). De heer noemt vijf talenten weinig, en hij prijst de knecht die minder had niet minder. Hij vraagt geen gelijke opbrengst, maar trouw.

Waarom begroef de derde knecht zijn talent in de aarde?

De derde knecht geeft zelf de reden. Hij zei: "ik kende u, dat gij een hard mens zijt, maaiende, waar gij niet gezaaid hebt" (Mattheüs 25:24). Uit vrees had hij het talent verborgen, en nu gaf hij het terug: "zie, gij hebt het uwe" (Mattheüs 25:25). Zijn beeld klopt niet met wat de lezer net zag: deze heer gaf ruim en beloonde ruim. De heer neemt hem bij zijn eigen woorden. Als hij werkelijk zo dacht, had hij het geld ten minste aan de wisselaars kunnen geven, dan was het met rente teruggekomen (Mattheüs 25:26-27). Hij noemt hem een "boze en luie dienstknecht" (Mattheüs 25:26).

Het slot is ernstig. Het talent wordt de knecht afgenomen en gegeven aan wie er tien heeft. Daarbij klinkt de regel: "Want een iegelijk, die heeft, dien zal gegeven worden, en hij zal overvloedig hebben; maar van dengene, die niet heeft, van dien zal genomen worden, ook dat hij heeft" (Mattheüs 25:29). Dan volgt het bevel om de onnutte dienstknecht uit te werpen "in de buitenste duisternis; daar zal wening zijn en knersing der tanden" (Mattheüs 25:30).

Wat is het verschil tussen de gelijkenis van de talenten en de ponden?

Lukas vertelt een verwante gelijkenis in Lukas 19:11-27, direct na de ontmoeting met Zacheüs in Jericho. Jezus vertelt haar "omdat Hij nabij Jeruzalem was, en omdat zij meenden, dat het Koninkrijk Gods terstond zou openbaar worden" (Lukas 19:11). Een welgeboren man reist naar een ver land om een koninkrijk te ontvangen. Hij geeft tien dienstknechten elk een pond: "Doet handeling, totdat ik kome" (Lukas 19:13). Zijn burgers willen hem niet als koning (Lukas 19:14).

Bij zijn terugkeer krijgt de knecht wiens pond tien ponden had gewonnen macht over tien steden, de tweede over vijf. Een ander had zijn pond in een zweetdoek weggelegd en verliest het. Het slot gaat over de vijanden die zijn koningschap niet wilden: de koning laat hen voor zijn ogen doden (Lukas 19:27). Bij Mattheüs krijgt ieder een ander bedrag naar zijn vermogen; bij Lukas krijgt ieder hetzelfde en verschilt de opbrengst. Uitleggers verschillen over de vraag of het één gelijkenis is in twee vormen, of twee gelijkenissen bij verschillende gelegenheden.

Een talent was in de oudheid geen munt, maar een grote gewichtseenheid voor zilver of goud. Volgens de gangbare omrekening was een talent zilver ongeveer zesduizend penningen waard, en een penning was het dagloon van een arbeider (Mattheüs 20:2). Ook de knecht die één talent kreeg, beheerde dus een groot bedrag. Het pond in Lukas 19 was veel minder, volgens dezelfde omrekening ongeveer honderd penningen. Het blijven benaderingen; de Bijbel geeft zelf geen omrekening.

De wisselaars waren geldwisselaars die geld in bewaring namen en uitleenden; Lukas spreekt over de bank (Lukas 19:23). Woeker betekent in de Statenvertaling eenvoudig rente. Geld in de grond verbergen was een bekende manier om het te bewaren; ook Jezus spreekt over een schat die in een akker verborgen lag (Mattheüs 13:44).

Ons woord talent, in de betekenis van aanleg of gave, komt van deze gelijkenis. In de gelijkenis zelf is een talent nog gewoon geld. Wie beide gedeelten in hun samenhang wil lezen, vindt de uitleg van Mattheüs 25 en de uitleg van Lukas 19.

Wie is de heer in deze gelijkenis? De samenhang laat weinig twijfel. Jezus spreekt in Mattheüs 24 en 25 over de komst van de Zoon des mensen, en direct na de talenten beschrijft Hij hoe Hij in Zijn heerlijkheid komt en oordeelt (Mattheüs 25:31). De heer die op reis gaat en na een lange tijd terugkomt, wijst naar Christus, Die na Zijn hemelvaart wederkomt. De knechten zijn zij die Hem toebehoren en aan wie Hij iets van het Zijne heeft toevertrouwd.

Wat de talenten precies zijn, zegt Jezus niet, en daar denken uitleggers verschillend over. Velen lezen er alle gaven in die God geeft: tijd, krachten, bekwaamheden en bezit, en ook de gaven in de gemeente (1 Petrus 4:10). Anderen leggen de nadruk op de genade en het Evangelie die aan de gemeente zijn toevertrouwd. In beide lezingen is niets eigen bezit: "wat hebt gij, dat gij niet hebt ontvangen"? (1 Korinthe 4:7). De gaven komen van de Gever, en Hij bepaalt de maat, "een iegelijk naar zijn vermogen".

De gelijkenis laat ook zien wie de Heere is. Hij is royaal: vijf talenten noemt de heer weinig, en hij laat zijn knechten ingaan in zijn vreugde. Dat loon is geen betaling naar verdienste. Wie gedaan heeft wat hem bevolen is, moet zeggen: "Wij zijn onnutte dienstknechten" (Lukas 17:10). Het loon is genade: de vreugde van de Heere Zelf.

Juist daarom is de derde knecht zo ernstig. Hij kende zijn heer als een hard mens en handelde uit vrees. Zijn fout was niet dat hij te weinig had gekregen, maar dat hij zijn heer niet vertrouwde en niets voor hem deed. Jezus praat het oordeel niet weg (Mattheüs 25:30), en het is geen willekeur: de heer oordeelt hem naar zijn eigen woorden (Mattheüs 25:26-27; vergelijk Lukas 19:22). Bij Lukas komt daar het verzet bij van de burgers die hem niet als koning willen (Lukas 19:14). De gelijkenis roept dus niet op tot prestatie, maar tot geloof in de Heere, Die goed is, en tot trouw die uit dat vertrouwen voortkomt.

Alles wat wij hebben, is ons gegeven: ons leven, onze krachten, ons geld, en bovenal Gods Woord en de genade die het Evangelie aanbiedt. De Bijbel noemt de dienaren van Christus daarom uitdelers: "En voorts wordt in de uitdelers vereist, dat elk getrouw bevonden worde" (1 Korinthe 4:2). Wie over rentmeesterschap nadenkt, begint bij de Eigenaar.

De Heere vraagt trouw, geen vergelijking. De knecht met twee talenten hoefde er geen tien op te leveren en kreeg dezelfde lof als de eerste. Dat bevrijdt van jaloezie op wie meer heeft. Het maakt ook bescheiden wie veel heeft gekregen, want "een iegelijk, wien veel gegeven is, van dien zal veel geëist worden" (Lukas 12:48).

Ons beeld van God bepaalt hoe wij leven. De derde knecht verborg zijn talent omdat hij zijn heer hard vond. Wie God ziet als een strenge rekenmeester, gaat angstig en voorzichtig met Zijn gaven om. Wie leert kennen dat Hij genadig is, gaat aan het werk, niet om iets te verdienen, maar omdat het Zijn bezit is en Hij terugkomt.

De tijd van handelen is nu, "totdat ik kome" (Lukas 19:13). De heer bleef lang weg, maar hij kwam. Zo zal ook Christus komen, en dan houdt Hij rekening met Zijn knechten.