De arbeiders in de wijngaard

De gelijkenis van de arbeiders in de wijngaard staat alleen in het evangelie van Mattheüs, in Mattheüs 20:1-16. Jezus vertelt haar op weg naar Jeruzalem, kort voordat Hij Zijn lijden voor de derde keer aankondigt (Mattheüs 20:17-19).

Waarom vertelde Jezus de gelijkenis van de arbeiders in de wijngaard?

De aanleiding staat in het hoofdstuk ervoor. Een rijke jongeling vroeg Jezus wat hij goeds moest doen om het eeuwige leven te hebben. Toen Jezus zei dat hij zijn bezit moest verkopen en Hem volgen, ging hij bedroefd weg (Mattheüs 19:16-22). Daarop vroeg Petrus: "Zie, wij hebben alles verlaten, en zijn U gevolgd, wat zal ons dan geworden"? (Mattheüs 19:27). Jezus beloofde dat ieder die om Zijn Naam iets verlaten heeft, honderdvoud zal ontvangen en het eeuwige leven beërven (Mattheüs 19:29). Maar Hij voegde eraan toe: "Maar vele eersten zullen de laatsten zijn, en vele laatsten de eersten" (Mattheüs 19:30). De gelijkenis begint met het woord "Want": zij legt die zin uit.

Hoe vaak ging de heer des huizes arbeiders huren?

Het Koninkrijk der hemelen is gelijk aan een heer des huizes, een landeigenaar, die vroeg in de morgen uitgaat om arbeiders te huren voor zijn wijngaard. Met de eersten spreekt hij een loon af: "een penning des daags" (Mattheüs 20:2). Rond het derde uur gaat hij weer uit en ziet op de markt anderen ledig staan, dat is: zonder werk. Hij stuurt ook hen naar de wijngaard en belooft: "zo wat recht is, zal ik u geven" (Mattheüs 20:4). Hetzelfde doet hij rond het zesde en het negende uur. Rond het elfde uur, een uur voor de avond, gaat hij nog eens. Hij vraagt de mensen die daar staan: "Wat staat gij hier den gehele dag ledig"? Zij antwoorden: "Omdat ons niemand gehuurd heeft" (Mattheüs 20:6-7). Ook hen stuurt hij naar zijn wijngaard.

Vijf keer gaat de heer zelf naar buiten. Het initiatief ligt steeds bij hem. Alleen met de eersten is een bedrag afgesproken; de anderen gaan op zijn woord.

Waarom kreeg iedere arbeider een penning?

Als het avond is, zegt de heer tegen zijn rentmeester, de beheerder van zijn bezit: "Roep de arbeiders, en geef hun het loon, beginnende van de laatsten tot de eersten" (Mattheüs 20:8). Wie ter elfder ure gehuurd is, ontvangt een penning. De eersten menen dat zij meer zullen ontvangen, maar ook zij krijgen elk een penning. Dan murmureren zij, dat is: zij mopperen tegen de heer. Deze laatsten hebben maar een uur gewerkt, zeggen zij, en u hebt ze gelijk gemaakt aan ons, die "den last des daags en de hitte gedragen hebben" (Mattheüs 20:12).

De heer antwoordt één van hen: "Vriend! ik doe u geen onrecht; zijt gij niet met mij eens geworden voor een penning"? (Mattheüs 20:13). Hij zegt dat de man het zijne moet nemen en heengaan, want hij wil deze laatsten evenveel geven (Mattheüs 20:14). Wat hij hun meer geeft dan zij verdiend hebben, komt uit zijn eigen goedheid: "Of is het mij niet geoorloofd, te doen met het mijne, wat ik wil? Of is uw oog boos, omdat ik goed ben"? (Mattheüs 20:15).

Wat bedoelt Jezus met: de laatsten zullen de eersten zijn?

Jezus besluit: "Alzo zullen de laatsten de eersten zijn, en de eersten de laatsten; want velen zijn geroepen, maar weinigen uitverkoren" (Mattheüs 20:16). Daarmee keert Hij terug naar Mattheüs 19:30, nu in omgekeerde volgorde. In de gelijkenis worden de laatsten het eerst betaald en krijgen zij hetzelfde als de eersten. De eersten worden het laatst betaald, en juist zij gaan rekenen in plaats van zich te verblijden. Hoe het de mopperaars verder vergaat, vertelt Jezus niet. De gelijkenis eindigt bij de vraag van de heer, en die vraag blijft bij de hoorder liggen.

De heer huurt dagloners: mannen zonder vaste baan, die per dag werk zochten op de markt, het open plein van een dorp of stad. Jezus zegt niet welk werk zij deden of in welk seizoen dit speelt. Het loon van een dagloner moest dezelfde dag betaald worden: "des dagloners arbeidsloon zal bij u niet vernachten tot aan den morgen" (Leviticus 19:13; vergelijk Deuteronomium 24:15). Daarom betaalt de heer ’s avonds.

De uren werden gerekend vanaf zonsopgang. Het derde uur ligt dan rond negen uur in de morgen, het zesde rond het middaguur, het negende rond drie uur en het elfde rond vijf uur in de middag. Dat zijn benaderingen, omdat de lengte van de dag met het seizoen verschilde. De penning was een Romeinse zilveren munt, de denarie; de tekst zelf maakt er het loon voor één dag van. In het Oude Testament is de wijngaard soms een beeld van Israël (Jesaja 5:7), maar in deze gelijkenis legt Jezus dat verband niet Zelf.

De gelijkenis gaat in de eerste plaats over God. De heer des huizes gaat steeds zelf uit om arbeiders te roepen, van de vroege morgen tot het elfde uur. Niemand komt uit zichzelf in de wijngaard; ieder is er omdat hij geroepen werd. Aan het eind blijkt hoe deze heer is: rechtvaardig, want niemand krijgt minder dan beloofd, en goed, want hij geeft wie het minst deed evenveel als wie het meest deed. Tegen de rijke jongeling had Jezus al gezegd: "Niemand is goed dan Een, namelijk God" (Mattheüs 19:17).

Daarmee beantwoordt Jezus de vraag van Petrus. De discipelen zullen werkelijk ontvangen wat Hij beloofd heeft, maar niet als een loon dat zij bij God tegoed hebben. Paulus maakt hetzelfde onderscheid: "Nu dengene, die werkt, wordt het loon niet toegerekend naar genade, maar naar schuld" (Romeinen 4:4). Het Koninkrijk der hemelen werkt naar genade. De Heidelbergse Catechismus zegt in zondag 24 (vraag en antwoord 63) dat Gods beloning van goede werken niet uit verdienste geschiedt, maar uit genade.

Wie de eersten en de laatsten zijn, laat Jezus open, en uitleggers lezen het verschillend. Sommigen denken aan Israël en de heidenen, anderen aan wie vroeg en wie laat in het leven geroepen wordt. Het verband in Mattheüs 19 en 20 maakt in elk geval duidelijk dat de discipelen zelf worden aangesproken, omdat zij zich voorop zagen staan.

De eersten krijgen hun penning en eindigen toch mopperend. Zij komen niets tekort, maar hun oog is boos. Daarin lijken zij op de oudste zoon in de verloren zoon, die zei: "Zie, ik dien u nu zo vele jaren" (Lukas 15:29). Gods goedheid voor een ander ergert wie gaat rekenen.

Direct na de gelijkenis kondigt Jezus Zijn lijden aan (Mattheüs 20:17-19). Even later zegt Hij dat de Zoon des mensen gekomen is "om te dienen, en Zijn ziel te geven tot een rantsoen voor velen" (Mattheüs 20:28). Wat God om niet geeft, is door Christus verworven (vergelijk Romeinen 3:24).

God is goed, en Hij is vrij om goed te zijn voor wie Hij wil. Dat is een troost voor ieder die laat geroepen wordt, of die weet hoe weinig hij heeft gedaan. Bij God telt niet hoeveel uren iemand heeft gemaakt. Ook wie aan het eind van zijn leven tot de Heere komt, wordt niet als tweederangs ontvangen.

Wie lang in de wijngaard heeft gewerkt, mag zich daarover verblijden, maar hoeft niet te rekenen. Dienen in Gods Koninkrijk geeft geen recht op een hogere opbrengst. Jezus leerde Zijn discipelen te zeggen: "Wij zijn onnutte dienstknechten; want wij hebben maar gedaan, hetgeen wij schuldig waren te doen" (Lukas 17:10). Wie dat beseft, kan zich met de heer verblijden over de laatsten.

Afgunst is een boos oog tegenover Gods goedheid. Het is goed om voor God na te gaan of wij ons ergeren wanneer anderen genade ontvangen, in de gemeente of daarbuiten. De gelijkenis eindigt bij de vraag van de heer, en die vraag geldt ook ons.

De laatste arbeiders zeiden dat niemand hen gehuurd had. Toen de heer hen riep, gingen zij naar de wijngaard. Wie nu Gods roepstem hoort, hoeft niet te denken dat hij te laat is, en mag ook niet wachten: "Ziet, nu is het de welaangename tijd" (2 Korinthe 6:2).