Wie de evangeliën leest, komt de tollenaars steeds tegen, meestal in één adem met de zondaars. Mattheüs was er een van, Zacheüs ook, en in de bekendste gelijkenis over gebed is het een tollenaar die gerechtvaardigd naar huis gaat. Waarom zocht Jezus juist hen op? Op deze pagina leest u wat de tollenaars deden, waarom hun volksgenoten op hen neerkeken en wat Jezus' omgang met hen over Gods genade zegt.
Wat is een tollenaar?
Een tollenaar was iemand die tol, belasting en andere heffingen inde. In de tijd van het Nieuwe Testament stond het Joodse land onder Romeins gezag. Judea werd door een Romeinse stadhouder bestuurd, zoals Pilatus; Galilea door een vorst uit het huis van Herodes, die onder Rome regeerde. De heffingen kwamen bij die overheden terecht. De tollenaars waren meestal Joden die dat werk voor hen deden.
De Bijbel noemt het tolhuis, de plaats waar zij zaten. Daar zag Jezus Mattheüs, ook Levi genoemd, aan het werk (Mattheüs 9:9; Lukas 5:27). Zacheüs was zelfs een overste van de tollenaars, en hij was rijk (Lukas 19:2). Hoe het innen precies geregeld was, beschrijft de Bijbel niet. Wel laat het woord van Johannes de Doper zien waar de verleiding lag. Toen tollenaars hem vroegen wat zij moesten doen, antwoordde hij: 'Eist niet meer, dan hetgeen u gezet is' (Lukas 3:13). Wie meer vroeg, kon het verschil in eigen zak steken.
Dat belasting op zichzelf geen zonde is, blijkt uit de rest van het Nieuwe Testament. Paulus schrijft dat christenen de overheid tol en schatting moeten geven (Romeinen 13:7).
Waarom waren tollenaars zo gehaat?
Voor hun volksgenoten deden de tollenaars twee dingen tegelijk verkeerd. Zij werkten voor een heidense overheid die het land van Gods volk bezette, en zij verrijkten zich vaak ten koste van anderen. Zacheüs geeft het zelf toe, als hij belooft terug te geven wat hij iemand door bedrog ontvreemd heeft (Lukas 19:8).
Daarom werden tollenaars in één rij genoemd met zondaars, met hoeren en met heidenen. Toen Jezus bij Zacheüs ging eten, mopperde iedereen dat Hij bij een zondig man was ingegaan (Lukas 19:7). Ook Jezus Zelf gebruikt de tollenaar als voorbeeld van iemand van wie men niet veel verwacht: wie alleen liefheeft wie hem liefhebben, doet niets meer dan de tollenaars (Mattheüs 5:46).
Waarom at Jezus met tollenaars en zondaars?
Na de roeping van Mattheüs was er een maaltijd in zijn huis, 'ziet, vele tollenaars en zondaars kwamen en zaten mede aan, met Jezus en Zijn discipelen' (Mattheüs 9:10). De Farizeeën vroegen de discipelen waarom hun Meester met zulke mensen at. Jezus antwoordde: 'Die gezond zijn hebben den medicijnmeester niet van node, maar die ziek zijn' (Mattheüs 9:12). Hij voegde eraan toe dat Hij niet gekomen was om rechtvaardigen te roepen, maar zondaars tot bekering (Mattheüs 9:13). Het hele hoofdstuk leest u in de uitleg van Mattheüs 9.
Aan tafel zitten betekende in die tijd gemeenschap hebben. Jezus' tegenstanders noemden Hem daarom spottend 'een Vriend van tollenaren en zondaren' (Mattheüs 11:19). Die spotnaam is een eretitel geworden. Jezus keurde hun zonde niet goed; Hij riep hen tot bekering. Maar Hij hield hen niet op afstand totdat zij eerst beter waren geworden. Lukas 15 begint ermee dat alle tollenaars en zondaars naderden om Hem te horen (Lukas 15:1), en daarop volgen de gelijkenissen van het verloren schaap, de verloren penning en de verloren zoon.
In de gelijkenis van de Farizeeër en de tollenaar keert Jezus de verwachting helemaal om. De tollenaar 'sloeg op zijn borst, zeggende: O God! wees mij zondaar genadig' (Lukas 18:13). Hij ging gerechtvaardigd naar huis, de Farizeeër niet. Wie die Farizeeën waren, leest u bij de vraag wie de Farizeeën waren.
Mattheüs en Zacheüs: tollenaars die Jezus volgden
Twee tollenaars krijgen in de evangeliën een naam. Mattheüs zat in het tolhuis toen Jezus tegen hem zei: Volg Mij. Hij stond op en volgde Hem (Mattheüs 9:9); Lukas schrijft dat hij alles verliet (Lukas 5:28). In de lijst van de twaalf apostelen noemt hij zichzelf nog steeds Mattheüs, de tollenaar (Mattheüs 10:3). Men heeft daarin vaak gezien dat hij zijn verleden niet verborg, omdat het liet zien hoe groot de genade was. Meer over zijn leven leest u bij Mattheüs.
Zacheüs woonde in Jericho en klom in een boom om Jezus te zien. Jezus noemde hem bij naam en nodigde Zichzelf bij hem uit. Zacheüs beloofde de helft van zijn goederen aan de armen te geven, en wie hij door bedrog iets ontvreemd had, vierdubbel terug te geven (Lukas 19:8). Jezus zei: 'Heden is dezen huize zaligheid geschied' (Lukas 19:9). Zijn bekering kwam na de ontmoeting met Jezus, als vrucht, niet als voorwaarde vooraf. Het hele verhaal leest u bij Zacheüs in de boom.
Ook buiten deze twee lieten tollenaars zich raken. Zij lieten zich door Johannes dopen (Lukas 3:12), en Jezus zei tegen de oversten van het volk dat de tollenaars en de hoeren hen voorgingen in het Koninkrijk Gods (Mattheüs 21:31-32).
Wat betekent 'als de heiden en de tollenaar'?
In Mattheüs 18 spreekt Jezus over een broeder die zondigt en op geen enkele vermaning wil horen, ook niet van de gemeente. Dan zegt Hij: 'zo zij hij u als de heiden en de tollenaar' (Mattheüs 18:17). Hier gebruikt Jezus de uitdrukking zoals Zijn hoorders haar kenden: zo iemand staat buiten de gemeenschap. De reformatorische kerken lezen dit als grond voor de kerkelijke tucht (Heidelbergse Catechismus, Zondag 31, vraag 85).
Tegelijk is het opvallend dat juist Jezus, Die dit zei, de tollenaars opzocht. Wie buiten staat, is niet buiten het bereik van Zijn roepstem. Ook de tucht heeft als doel dat de zondaar terugkeert.
Wat zeggen de belijdenisgeschriften?
De tollenaar die alleen om genade bad, is een beeld van wat de kerk belijdt over de rechtvaardiging. In Zondag 23 van de Heidelbergse Catechismus (vraag 60) belijdt de gelovige dat hij rechtvaardig is voor God alleen door een waar geloof in Jezus Christus, al klaagt zijn geweten hem aan. Dan volgt: 'nochtans God, zonder enige verdienste mijnerzijds, uit louter genade mij de volkomen genoegdoening, gerechtigheid en heiligheid van Christus schenkt en toerekent' (Heidelbergse Catechismus, Zondag 23, vraag 60).
Artikel 22 en 23 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis zeggen hetzelfde: het geloof omhelst Christus met al Zijn verdiensten, en onze zaligheid ligt in de vergeving van onze zonden om Zijnentwil. Daarom hoeft niemand eerst zijn leven op orde te hebben voordat hij tot Christus mag komen. Of er een zonde te groot is voor die vergeving, leest u bij de vraag of God alle zonden vergeeft.
'Want de Zoon des mensen is gekomen, om te zoeken en zalig te maken, dat verloren was' (Lukas 19:10)