In de evangeliën komen de Farizeeën bijna overal tegenover Jezus te staan. Daardoor is hun naam in het Nederlands een scheldwoord geworden voor een schijnheilig mens. Dat beeld is te eenvoudig. De Farizeeën waren mensen die God ernstig wilden dienen, en juist daarom is hun geschiedenis een spiegel voor wie zelf vroom wil leven. Op deze pagina leest u wat de Bijbel over hen vertelt, waarin zij van de Sadduceeën verschilden, wat Jezus in hen bestrafte en wat dat voor ons betekent.
Wie waren de Farizeeërs in de Bijbel?
De Farizeeën waren geen priesters en ook geen eigen kerkgenootschap. Het was een beweging binnen het Joodse volk, met leken en schriftgeleerden, die de wet van Mozes tot in kleine dingen wilde toepassen. Paulus noemt hen de bescheidenste sekte van de Joodse godsdienst, dat wil zeggen de nauwkeurigste (Handelingen 26:5).
De Bijbel laat zien hoe ernstig zij waren. De Farizeeër in de gelijkenis zegt van zichzelf: 'Ik vast tweemaal per week; ik geef tienden van alles, wat ik bezit' (Lukas 18:12). Zij gaven zelfs tienden van tuinkruiden als munt, dille en komijn (Mattheüs 23:23). Naast de geschreven wet hielden zij vast aan de inzettingen van de ouden: een overgeleverde uitleg over wassingen, reinheid en de sabbat (Markus 7:3-4).
Buiten de Bijbel is de Joodse geschiedschrijver Flavius Josephus de belangrijkste bron. In zijn Joodse Oudheden beschrijft hij de Farizeeën naast de Sadduceeën en de Essenen als stromingen binnen het jodendom, en hij vermeldt dat de Farizeeën overleveringen van de vaderen doorgaven die niet in de wet van Mozes geschreven staan. Dat sluit aan bij wat de evangeliën laten zien.
Wat geloofden de Farizeeën?
Lukas vat het verschil met de Sadduceeën kort samen: de Sadduceeën zeggen dat er geen opstanding is, noch engel, noch geest, en de Farizeeën belijden beide (Handelingen 23:8). Toen Paulus voor de Joodse raad stond, maakte hij daar gebruik van. Hij riep dat hij een Farizeeër was en geoordeeld werd over de hoop en de opstanding van de doden (Handelingen 23:6).
Op die punten stonden de Farizeeën dichter bij Jezus dan de Sadduceeën. Ook bleven zij niet allemaal tegenstanders. Nikodemus, een overste van de Joden uit de Farizeeën, kwam 's nachts bij Jezus (Johannes 3:1-2). Later nam hij het in de raad voor Hem op en hielp hij bij Zijn begrafenis (Johannes 7:50-51; 19:39). Meer over hem leest u bij Nikodemus. Gamaliël, een Farizeeër en leraar van de wet, raadde de raad aan de apostelen met rust te laten (Handelingen 5:34-39). En in Handelingen 15:5 lezen we van Farizeeën die tot geloof in Christus gekomen waren.
Wat is het verschil tussen Farizeeën en Sadduceeën?
Beide groepen komen in de evangeliën samen voor, maar zij verschilden sterk. In het kort:
- De Farizeeën hielden naast de geschreven wet de overleveringen van de ouden in ere. Zij geloofden in de opstanding van de doden, in engelen en in geesten.
- De Sadduceeën ontkenden de opstanding (Mattheüs 22:23), en ook het bestaan van engelen en geesten (Handelingen 23:8). Uit Handelingen blijkt dat de hogepriester en zijn kring bij hen hoorden (Handelingen 5:17).
Toen de Sadduceeën Jezus een strikvraag stelden over een vrouw met zeven mannen, antwoordde Hij: 'Gij dwaalt, niet wetende de Schriften, noch de kracht Gods' (Mattheüs 22:29). Toch waarschuwde Hij Zijn discipelen voor de zuurdesem, dat is de leer, van beide groepen (Mattheüs 16:6, 12). Hoe Farizeeën en Sadduceeën samen in de hoge raad zaten, leest u bij de vraag wat het Sanhedrin was.
Waarom bestrafte Jezus de Farizeeën?
Jezus verweet hun geen ijver voor Gods wet. Hij zei zelfs dat men moest doen wat zij uit de wet van Mozes leerden (Mattheüs 23:2-3). Zijn bezwaar gold drie dingen.
Het eerste is geveinsdheid: 'want zij zeggen het, en doen het niet' (Mattheüs 23:3). Hun werken deden zij om van de mensen gezien te worden (Mattheüs 23:5). Het tweede is dat zij de bijzaken groot maakten en de hoofdzaak lieten liggen. Zij gaven tienden van kruiden, 'en gij laat na het zwaarste der wet, namelijk het oordeel, en de barmhartigheid, en het geloof' (Mattheüs 23:23). Het derde is dat menselijke regels het gebod van God gingen verdringen: 'Want, nalatende het gebod Gods, houdt gij de inzettingen der mensen' (Markus 7:8). De hele rede met het telkens herhaalde 'wee u' leest u in de uitleg van Mattheüs 23.
Onder dit alles lag eigen gerechtigheid. De gelijkenis van de Farizeeër en de tollenaar vertelde Jezus aan mensen 'die bij zichzelven vertrouwden, dat zij rechtvaardig waren, en de anderen niets achtten' (Lukas 18:9). De Farizeeër dankte God dat hij niet was zoals andere mensen. De tollenaar bad alleen om genade, en hij ging gerechtvaardigd naar huis (Lukas 18:13-14). Wie de tollenaars waren, leest u bij de vraag wie de tollenaars waren.
Bestaat farizeïsme ook vandaag?
De Farizeeën zijn geen karikatuur van een ander volk of een andere tijd. Jezus was Zelf een Jood, Zijn discipelen ook, en Paulus noemde zich later nog een Farizeeër, eens Farizeeërs zoon (Handelingen 23:6). Wie de Farizeeën gebruikt om op Joden neer te zien, mist de les volledig.
Die les raakt ieder die vroom wil leven, ook in de kerk. Paulus kende het van binnenuit. Hij was naar de wet een Farizeeër en 'naar de rechtvaardigheid, die in de wet is, zijnde onberispelijk' (Filippenzen 3:6). Juist dat alles noemde hij schade om Christus' wil. Hij wilde in Hem gevonden worden, 'niet hebbende mijn rechtvaardigheid, die uit de wet is, maar die door het geloof van Christus is' (Filippenzen 3:9). Over zijn volksgenoten schreef hij dat zij een ijver tot God hebben, maar niet met verstand (Romeinen 10:2).
Farizeïsme begint waar iemand zijn eigen vroomheid gaat vertrouwen en de ander gaat afmeten aan uiterlijke regels. Het is daarom goed om de vraag niet eerst aan anderen te stellen. Waar het hart zich verre van God houdt terwijl de lippen Hem eren (Markus 7:6), helpt alleen dezelfde weg als die van de tollenaar: met lege handen tot God gaan.
Wat zeggen de belijdenisgeschriften?
De belijdenis van de kerk sluit aan bij wat Jezus de Farizeeën voorhield. In Zondag 24 van de Heidelbergse Catechismus (vraag 62) staat waarom onze goede werken geen gerechtigheid voor God kunnen zijn: die gerechtigheid moet volkomen zijn, 'en dat ook onze beste werken in dit leven allen onvolkomen en met zonden bevlekt zijn' (Heidelbergse Catechismus, Zondag 24, vraag 62). Vraag 63 voegt eraan toe dat Gods beloning niet uit verdienste geschiedt, maar uit genade.
Artikel 24 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis zegt het in dezelfde lijn: goede werken komen voort uit het ware geloof en zijn goed voor God, maar zij tellen niet mee om ons te rechtvaardigen. Wij zijn gerechtvaardigd door het geloof in Christus, al voordat wij goede werken doen. Of zalig worden afhangt van geloof of van werken, leest u bij de vraag of wij gered worden door geloof of door werken.
'want een ieder, die zichzelven verhoogt, zal vernederd worden, en die zichzelven vernedert, zal verhoogd worden' (Lukas 18:14)