Nikodemus in de Bijbel

Levensverhaal

Nikodemus was een man met een bijzondere status. Hij was een Farizeeër, wat betekende dat hij tot de meest toegewijde en godsdienstig serieus genomen stroming binnen het jodendom behoorde. De Farizeeën hechtten grote waarde aan de nauwkeurige naleving van zowel de geschreven als de mondelinge Thora en zagen zichzelf als hoeders van de Joodse vroomheid. Daarbovenop was Nikodemus lid van het Sanhedrin, de hoogste Joodse raad in Jeruzalem die bestond uit 71 leden en zowel godsdienstige als juridische beslissingen nam. Jezus noemt hem in hun gesprek "de leraar van Israël" (Johannes 3:10) — wat suggereert dat hij niet zomaar een geleerde was, maar een van de vooraanstaande leraren van de Schriften in zijn tijd. Nikodemus was ook welgesteld, zoals later zal blijken wanneer hij honderd pond mirre en aloë meebrengt voor Jezus' begrafenis — een hoeveelheid die alleen voor koninklijke begrafenissen werd gebruikt. Nikodemus verschijnt drie keer in het Johannes-evangelie, en elke verschijning toont een man in geestelijke ontwikkeling. De eerste ontmoeting vindt plaats in hoofdstuk 3, ergens in de vroege maanden van Jezus' openbare bediening in Jeruzalem. Johannes vermeldt uitdrukkelijk dat Nikodemus "’s nachts" tot Jezus kwam (Johannes 3:2). Veel uitleggers hebben in dit detail een symbolische betekenis gelezen: Nikodemus is in geestelijk duister en komt tot het licht van de wereld, terwijl tegelijk zijn letterlijke nachtelijke bezoek aangeeft dat hij niet openlijk als leerling gezien wilde worden — een aanwijzing voor zijn aarzeling en misschien zijn angst voor de reactie van zijn collega’s in het Sanhedrin. Hoe dan ook, Nikodemus opent het gesprek met een respectvolle erkenning: "Rabbi, wij weten dat U van God gekomen bent als leraar, want niemand kan deze tekenen doen die U doet, als God niet met hem is" (Johannes 3:2). Het is een belangrijke zin. Nikodemus spreekt namens een groter "wij" — blijkbaar waren er meer leden van het Sanhedrin die Jezus' wonderen hadden gezien en de conclusie trokken dat er iets bovennatuurlijks aan de hand was. Maar Nikodemus krijgt geen rustig theologisch gesprek waarin Jezus zijn complimenten aanneemt. In plaats daarvan onderbreekt Jezus hem met een bliksemende uitspraak: "Voorwaar, voorwaar, Ik zeg u: Als iemand niet opnieuw geboren wordt, kan hij het Koninkrijk van God niet zien" (Johannes 3:3). Deze uitspraak sloeg alles wat Nikodemus als godsdienstige Jood meende te weten aan diggelen. Nikodemus had zijn hele leven besteed aan het onderhouden van de wet, het bestuderen van de Schriften en het leiden van het volk naar God. Nu hoort hij dat dit alles niet voldoende is — dat hij, de leraar van Israël, helemaal opnieuw geboren moet worden. Zijn eerste reactie is verbijsterde onbegrip: "Hoe kan een mens geboren worden als hij oud is? Hij kan toch niet voor de tweede keer in de schoot van zijn moeder ingaan en geboren worden?" (3:4). Jezus legt uit dat Hij spreekt van een geestelijke geboorte "uit water en Geest" — een werk dat God zelf doet, dat onzichtbaar en soeverein is als de wind: "De wind waait waarheen hij wil... zo is het met iedereen die uit de Geest geboren is" (3:8). Het gesprek mondt uit in een van de meest beroemde bijbelse uitspraken: "Want zo lief heeft God de wereld gehad, dat Hij Zijn eniggeboren Zoon gegeven heeft, opdat ieder die in Hem gelooft, niet verloren gaat, maar eeuwig leven heeft" (Johannes 3:16). Deze zinnen worden gesproken in een nachtelijk gesprek met een aarzelende Farizeeër — een detail dat de gratuité van het evangelie onderstreept: de grootste woorden zijn niet voor de grootste menigten bestemd, maar voor het hart dat oprecht zoekt. Hoe Nikodemus het gesprek verliet, vertelt Johannes niet direct. Maar de volgende keer dat hij verschijnt — in Johannes 7:50-52 — is het in een cruciaal moment. De overpriesters en Farizeeën willen Jezus arresteren op grond van ongefundeerde beschuldigingen. Nikodemus staat op en protesteert: "Veroordeelt soms onze wet een mens zonder hem eerst te horen en te weten wat hij doet?" Zijn opmerking is voorzichtig — hij verdedigt Jezus niet openlijk als Messias, maar beroept zich op de rechtsbeginselen van de Joodse wet. En toch is het een moedige stap, want hij wordt onmiddellijk bespot: "Bent u soms ook uit Galilea? Onderzoek en zie dat in Galilea geen profeet is opgestaan." Nikodemus is duidelijk aan het bewegen, maar nog niet in staat om openlijk partij te kiezen. De derde en laatste verschijning is de meest ontroerende. Na Jezus’ kruisiging, wanneer de discipelen zijn gevlucht en Jezus’ bekende volgelingen zich verborgen houden, komt Nikodemus samen met Jozef van Arimathea naar voren. Jozef had bij Pilatus om het lichaam gevraagd, en Nikodemus brengt "een mengsel van mirre en aloë, ongeveer honderd pond" (Johannes 19:39). Honderd pond — dat is ongeveer 32 kilo — is een overdadige, bijna absurde hoeveelheid. Zulke kwantiteiten werden alleen gebruikt bij begrafenissen van koningen. Nikodemus geeft met deze gave een stille maar onmiskenbare boodschap: hij begraaft Jezus als Koning. Het is een van de meest aangrijpende wendingen in het evangelie: de man die eerst in het duister kwam, komt nu in het licht — uitgerekend op het moment dat het lijkt alsof alles verloren is. Wanneer de discipelen bang zijn, is Nikodemus moedig. Wanneer de menigte Jezus heeft verworpen, omarmt Nikodemus Hem. Wanneer iedereen denkt dat het einde is gekomen, begraaft Nikodemus Jezus als Koning — en kort daarna zal blijken dat hij gelijk had. Over Nikodemus' verdere leven vertelt de Schrift ons niets. De vroege kerkelijke traditie noemt hem als een gelovige die na Pinksteren openlijk bij de christelijke gemeente voegde en door zijn collega’s uit het Sanhedrin werd uitgestoten. Of deze tradities historisch betrouwbaar zijn blijft onzeker, maar ze passen bij het patroon van zijn leven zoals Johannes het schetst: een langzame, aarzelende, maar uiteindelijk hele bekering.