Nikodemus in de Bijbel
Nikodemos (Grieks) - “Overwinnaar van het volk”
Wie was Nikodemus?
Nikodemus, in de Statenvertaling geschreven als Nicodemus, was een Farizeeër en "een overste der Joden" die ’s nachts bij Jezus kwam (Johannes 3:1-2). In dat gesprek klinken de woorden over wedergeboorte en Johannes 3:16. Later verdedigde hij Jezus in de raad en hielp hij Hem begraven.
Nikodemus komt in de hele Bijbel maar in één boek voor, het Evangelie naar Johannes, en daar precies drie keer. Toch is hij een van de bekendste bijfiguren van het Nieuwe Testament, want in het gesprek dat hij met Jezus voerde staat Johannes 3:16. De Statenvertaling schrijft zijn naam als Nicodemus: "En er was een mens uit de Farizeen, wiens naam was Nicodemus, een overste der Joden" (Johannes 3:1). In modern Nederlands is de spelling Nikodemus gangbaar, en in het Grieks luidt de naam Nikodemos, samengesteld uit de woorden voor overwinning en volk: overwinnaar van het volk. Hij was Farizeeër, en dus behoorde hij tot de stroming die het nauwkeurigst met de wet omging. "Een overste der Joden" duidt daarbij op een bestuurlijke positie; uit Johannes 7:50, waar hij meepraat in de vergadering die over Jezus wil oordelen, wordt gewoonlijk afgeleid dat hij lid was van de Joodse raad. Jezus noemt hem "een leraar van Israel" (Johannes 3:10), wat aangeeft dat hij ook als uitlegger van de Schriften aanzien genoot. De drie keren dat hij optreedt, vormen samen een lijn. De eerste keer komt hij in het donker, met een compliment en een vraag die hij niet afmaakt. De tweede keer spreekt hij in de raad, voorzichtig, zonder Jezus openlijk te verdedigen, en hij wordt weggehoond. De derde keer komt hij op klaarlichte dag met ruim dertig kilo mirre en aloë naar het kruis, op het moment dat vrijwel iedereen weg is. Wat er verder van hem geworden is, vertelt het Nieuwe Testament niet.
Historische context
De ontmoetingen met Nikodemus spelen zich af in Jeruzalem, in de jaren van Jezus' openbare optreden. Johannes plaatst de eerste kort na de tempelreiniging tijdens een paasfeest, wat betekent dat de stad vol pelgrims was en dat de leiding scherp lette op wie er aanhang kreeg. De Farizeeën waren in die tijd geen kleine sekte maar de invloedrijkste religieuze stroming onder het gewone volk. Zij hielden vast aan de geschreven wet én aan de mondelinge overlevering, en verwachtten de opstanding van de doden. Dat maakt Nikodemus' openingszin veelzeggend: hij spreekt in het meervoud, "wij weten, dat Gij zijt een Leraar van God gekomen" (Johannes 3:2). Er waren er kennelijk meer die dat vonden en het niet hardop zeiden. De aanduiding "een overste der Joden" wijst op de raad, het college dat in godsdienstige en juridische zaken besliste. In Johannes 7 zien we hem daar aan het werk: wanneer de dienaars zonder Jezus terugkomen en de Farizeeën hen uitfoeteren, wijst Nikodemus op een rechtsregel: "Oordeelt ook onze wet den mens, tenzij dat zij eerst van hem gehoord heeft, en verstaat, wat hij doet?" (Johannes 7:51). Het antwoord dat hij krijgt, is geen argument maar een verdachtmaking: "Zijt gij ook uit Galilea?" Zijn nachtelijke komst wordt vaak symbolisch uitgelegd, maar had ook een gewone kant: rabbijnen studeerden en spraken 's nachts, en wie in de raad zat, had reden om niet overdag gezien te worden bij een omstreden leraar uit Galilea. Het laatste optreden staat in de context van een Joodse begrafenis op de vrijdagmiddag, vlak voor de sabbat. Johannes 19:39 noteert dat Nikodemus "een mengsel van mirre en aloe" meebracht, "omtrent honderd ponden gewichts". Dat is naar de maat van die tijd ruim dertig kilo, een hoeveelheid die in de bronnen bij koninklijke begrafenissen hoort. Samen met Jozef van Arimathea, die het lichaam bij Pilatus had opgeëist, wikkelde hij Jezus in linnen doeken met de specerijen, "gelijk de Joden de gewoonte hebben van begraven" (Johannes 19:40).
Karaktereigenschappen
+Positieve eigenschappen
- Oprecht zoekend: hij kwam zelf, met zijn eigen vragen, en nam geen genoegen met wat men over Jezus zei
- Eerlijk over zijn onbegrip: hij deed niet alsof hij de wedergeboorte al doorzag
- Rechtvaardig: hij hield de raad voor dat men iemand eerst moet horen
- Standvastig op het moeilijkste moment: hij kwam naar het kruis toen bijna iedereen weg was
−Zwakke kanten
- Voorzichtigheid: hij kwam ’s nachts en liet zich in de raad niet als volgeling kennen
- Hij beriep zich in Johannes 7 op de rechtsgang in plaats van op wie Jezus is
- Zijn positie en aanzien maakten openlijk kiezen langdurig moeilijk
Theologische betekenis
Het gesprek met Nikodemus is de plaats waar het Nieuwe Testament de wedergeboorte het scherpst uitwerkt. "Tenzij dat iemand wederom geboren worde, hij kan het Koninkrijk Gods niet zien" (Johannes 3:3) sluit elke andere weg af: niet afkomst, niet wetsonderhouding, niet geleerdheid. Uitgerekend een leraar van Israel krijgt te horen dat hij helemaal opnieuw moet beginnen. Het beeld van de wind in Johannes 3:8 geeft daarbij het karakter van dat werk aan. De wind blaast waarheen hij wil; men hoort het geluid maar weet niet vanwaar hij komt. Zo is de wedergeboorte in de gereformeerde belijdenis geen menselijke beslissing die God bekrachtigt, maar een werk van de Heilige Geest dat vooraf gaat aan het geloof. De Dordtse Leerregels beroepen zich in hoofdstuk III/IV rechtstreeks op dit hoofdstuk; over de precieze verhouding tussen Gods werk en de menselijke verantwoordelijkheid wordt binnen de kerken verschillend gedacht. Dat Johannes 3:16 in dit gesprek staat, is meer dan een toevalligheid. Het bekendste vers van de Bijbel is niet uitgesproken voor een menigte maar in een nachtelijk gesprek met een aarzelende buitenstaander. De reikwijdte van het vers ("alzo lief heeft God de wereld gehad") en de intimiteit van de setting horen bij elkaar. Ten slotte is de weg die Nikodemus aflegt van pastoraal belang. De Schrift kent bekeringen die in één klap gaan, zoals die van Paulus op de weg naar Damascus, en zij kent wegen als deze: eerst in het donker, dan halfslachtig, dan pas openlijk. Johannes markeert die lijn zelf door bij elke volgende vermelding terug te verwijzen naar de eerste ("die des nachts tot Hem gekomen was", Johannes 7:50; 19:39). Het is opvallend dat zijn moedigste daad valt op het moment dat er niets meer te winnen viel.
Naamsbetekenis
Oorspronkelijke naam
Nikodemos (Grieks)
Betekenis
Overwinnaar van het volk
Sleutelmomenten
Het nachtelijke bezoek
Nicodemus, een Farizeeër en overste der Joden, komt ’s nachts bij Jezus en opent met een erkenning: niemand kan deze tekenen doen als God niet met hem is. Hij spreekt daarbij namens meer mensen dan zichzelf.
Johannes 3:1-2
Tenzij dat iemand wederom geboren worde
Jezus gaat niet in op het compliment maar zegt: zonder wedergeboorte kan niemand het Koninkrijk Gods zien. Nikodemus begrijpt het letterlijk en vraagt hoe een oud mens opnieuw geboren kan worden.
Johannes 3:3-4
De wind blaast waarheen hij wil
Jezus legt uit dat het om geboorte uit water en Geest gaat, en gebruikt daarvoor het beeld van de wind: je hoort zijn geluid maar weet niet vanwaar hij komt. Zo is ieder die uit de Geest geboren is.
Johannes 3:5-8
Johannes 3:16 in een nachtgesprek
In hetzelfde gesprek klinken de bekendste woorden van de Bijbel: "Want alzo lief heeft God de wereld gehad, dat Hij Zijn eniggeboren Zoon gegeven heeft." Ze zijn niet tot een menigte gesproken maar tot één zoekende man.
Johannes 3:16
Een rechtsvraag in de raad
Wanneer de leiding Jezus wil aanpakken, stelt Nikodemus een procedurele vraag: veroordeelt onze wet iemand zonder hem eerst te horen? Hij verdedigt Jezus niet openlijk, maar wordt toch onmiddellijk weggehoond.
Johannes 7:45-52
Honderd pond mirre en aloë
Na de kruisiging komt Nikodemus met Jozef van Arimathea naar het kruis. Hij brengt ruim dertig kilo specerijen mee, een hoeveelheid die bij een koninklijke begrafenis hoort, en samen leggen zij Jezus in het graf.
Johannes 19:38-42
Belangrijke bijbelteksten
De volgende bijbelgedeelten zijn van belang om het leven en de rol van Nikodemus beter te begrijpen.
Johannes 3:1
“En er was een mens uit de Farizeen, wiens naam was Nicodemus, een overste der Joden;”
De eerste vermelding. De Statenvertaling schrijft Nicodemus; "overste der Joden" wijst op een positie in de Joodse raad.
Johannes 3:2
“Deze kwam des nachts tot Jezus, en zeide tot Hem: Rabbi, wij weten, dat Gij zijt een Leraar van God gekomen; want niemand kan deze tekenen doen, die Gij doet, zo God met hem niet is.”
Hij spreekt in het meervoud: er waren meer leiders die dit dachten. Alleen hij kwam ervoor uit, en dan nog in het donker.
Johannes 3:3
“Voorwaar, voorwaar zeg Ik u: Tenzij dat iemand wederom geboren worde, hij kan het Koninkrijk Gods niet zien.”
Jezus gaat niet op het compliment in maar zet het gesprek meteen op scherp. Ook de vroomste mens moet opnieuw beginnen.
Johannes 3:8
“De wind blaast, waarheen hij wil, en gij hoort zijn geluid; maar gij weet niet, van waar hij komt, en waar hij heen gaat; alzo is een iegelijk, die uit den Geest geboren is.”
Het beeld waarmee Jezus de wedergeboorte uitlegt: onmiskenbaar in zijn gevolgen, niet te sturen door mensen.
Johannes 3:10
“Zijt gij een leraar van Israel, en weet gij deze dingen niet?”
Een scherpe vraag aan een geleerd man. Kennis van de Schriften is nog geen kennis van het werk van de Geest.
Johannes 3:16
“Want alzo lief heeft God de wereld gehad, dat Hij Zijn eniggeboren Zoon gegeven heeft, opdat een iegelijk die in Hem gelooft, niet verderve, maar het eeuwige leven hebbe.”
Het bekendste vers van de Bijbel staat midden in dit nachtgesprek, gericht aan één man die het nog niet begreep.
Johannes 7:51
“Oordeelt ook onze wet den mens, tenzij dat zij eerst van hem gehoord heeft, en verstaat, wat hij doet?”
Zijn enige woorden in de raad. Voorzichtig geformuleerd, en toch genoeg om zelf verdacht te worden.
Johannes 19:39
“En Nicodemus kwam ook (die des nachts tot Jezus eerst gekomen was), brengende een mengsel van mirre en aloe; omtrent honderd ponden gewichts.”
De laatste vermelding, en de moedigste. Johannes verwijst er nog één keer bij terug naar de nacht waarin het begon.
Tijdperiode
~1e eeuw n.Chr.
Nikodemus leefde in de tijd van het Nieuwe Testament.
Gerelateerde personen
Bijbelboeken over Nikodemus
Lessen voor vandaag
Nikodemus is de bijbelse figuur voor iedereen die eerst in het donker komt. Jezus stuurt hem niet weg omdat hij zijn bezoek geheim wil houden, maar geeft hem juist het diepste onderwijs van het hele evangelie. Wie vandaag vragen heeft over het geloof maar er liever niet openlijk mee te koop loopt, vindt hier geen verwijt. Ten tweede laat zijn geschiedenis zien dat godsdienstigheid en wedergeboorte twee verschillende dingen zijn. Nikodemus deed alles wat een vroom mens in zijn tijd kon doen, en het antwoord was: u moet opnieuw geboren worden. Dat schuurt met de gedachte dat geloof neerkomt op meedoen, netjes leven of erbij horen. Het gaat om iets wat een mens niet zelf kan maken. Ten derde is geloof niet altijd een moment maar vaak een weg. Drie ontmoetingen, verspreid over jaren, met tussenpozen van aarzeling. Wie ongeduldig is over zichzelf of over iemand anders, mag die tijdlijn naast zijn eigen situatie leggen. En ten slotte: de moed kwam bij hem niet toen het meeviel maar toen het misging. Op het moment dat de discipelen weg waren en er niets meer te winnen viel, liep hij met dertig kilo specerijen naar het kruis. De vraag die dat oproept, is niet of wij geloven wanneer het ons iets oplevert, maar of wij blijven staan wanneer het ons iets kost.
Bijbelse plaatsen
Veelgestelde vragen over Nikodemus
Wie was Nikodemus in de Bijbel?
Is Nicodemus dezelfde als Nikodemus?
Wat betekent de naam Nikodemus?
Waarom kwam Nikodemus ’s nachts bij Jezus?
Wat zei Jezus tegen Nikodemus over wedergeboorte?
Staat Johannes 3:16 in het gesprek met Nikodemus?
Hoe vaak komt Nikodemus in de Bijbel voor?
Wat deed Nikodemus bij de begrafenis van Jezus?
Is Nikodemus christen geworden?
Was Nikodemus lid van het Sanhedrin?
Wat kunnen wij van Nikodemus leren?
Wie was Jozef van Arimathea, die met Nikodemus meekwam?
Stel een vraag over Nikodemus
Wilt u meer weten over Nikodemus? Onze AI-gestuurde assistent helpt u met achtergrond, context en diepere inzichten uit de Bijbel.
Stel een vraag over NikodemusVerdiep u verder
Bijbelse tijdlijn
Bekijk Nikodemus in de context van de bijbelse geschiedenis.
Bijbelse onderwerpen
Ontdek thema's die verbonden zijn met het leven van Nikodemus.
Lees de Bijbel
Lees het verhaal van Nikodemus in de Bijbel.
Bijbeluitleg
Lees commentaar en uitleg bij de bijbelgedeelten over Nikodemus.
AI BijbelAssistent
Stel uw vragen over Nikodemus aan onze AI-assistent.
Woordstudie
Bestudeer de oorspronkelijke betekenis van bijbelse namen en begrippen.
Heidelbergse Catechismus
Ontdek de gereformeerde leer over bijbelse personen en thema's.