Bij veel psalmen staat boven de eerste regel een korte aanduiding: een psalm van David, een gebed van Mozes, een onderwijzing van Asaf. In de Statenvertaling is dat opschrift het eerste vers, soms ook het tweede. Het boek Psalmen is dus geen werk van één dichter. Het groeide in de loop van eeuwen, van Mozes tot na de ballingschap in Babel. Hieronder leest u welke namen de opschriften noemen, wat ze wel en niet bewijzen, en waarom de kerk de psalmen toch leest als één Woord van God.
Wie schreef de psalmen volgens de opschriften?
Wie de namen in de opschriften telt, komt ongeveer op de volgende verdeling. Bronnen verschillen soms één of twee psalmen, omdat niet elk opschrift even duidelijk is.
- David: 73 psalmen, vooral in Psalm 3-41 en Psalm 51-70
- Asaf: 12 psalmen, Psalm 50 en Psalm 73-83
- de kinderen van Korach: 11 psalmen, Psalm 42-49 (zonder 43) en Psalm 84-88 (zonder 86)
- Salomo: Psalm 72 en Psalm 127
- Mozes: Psalm 90
- Heman en Ethan, de Ezrahieten: Psalm 88 en Psalm 89
- zonder naam: ongeveer 50 psalmen, onder andere Psalm 1, 2, 119 en 146-150
Het boek opent met een psalm zonder naam over de twee wegen (Psalm 1:1) en sluit af met vijf lofpsalmen zonder naam. Dat David de bekendste dichter is, hoort u terug in de oude benaming Psalmen van David. Bekende psalmen met hun betekenis vindt u in het psalmenoverzicht; hoe de 150 over vijf boeken verdeeld zijn, leest u bij de vraag hoeveel psalmen er zijn.
Hoeveel psalmen schreef David?
Bij 73 psalmen staat de naam van David in het opschrift. Dat past bij wat de Bijbel verder over hem vertelt. Als jonge man speelde hij op de harp aan het hof van Saul (1 Samuël 16:23), en als koning richtte hij de zang bij de ark in (1 Kronieken 16:7). Aan het eind van zijn leven noemt de Schrift hem liefelijk in de psalmen van Israël (2 Samuël 23:1). Meer over zijn leven leest u bij koning David.
Veel opschriften van David noemen ook het moment waarop de psalm ontstond. Psalm 3 schreef hij toen hij vluchtte voor zijn zoon Absalom (Psalm 3:1), Psalm 51 na het bezoek van de profeet Nathan (Psalm 51:2). Psalm 51 hoort bij de zeven boetepsalmen; vijf daarvan dragen in het opschrift de naam van David: Psalm 6, 32, 38, 51 en 143. Het opschrift van Psalm 18 komt bijna woordelijk overeen met de inleiding van hetzelfde lied in 2 Samuël 22:1. Zo verbinden de opschriften de psalmen met de geschiedenis uit de boeken Samuël.
Na Psalm 72 staat een korte notitie: 'De gebeden van David, den zoon van Isaï, hebbende een einde' (Psalm 72:20). Toch volgen er later nog psalmen van David, zoals Psalm 86, 101 en 103. De notitie sluit dus een eerdere verzameling af; het boek is in fasen samengevoegd. Het Nieuwe Testament noemt David bovendien bij twee psalmen zonder opschrift: Psalm 2 (Handelingen 4:25) en Psalm 95 (Hebreeën 4:7). Het werkelijke aantal psalmen van David kan dus hoger zijn dan 73.
Wie waren de andere psalmdichters?
Asaf was een Leviet en het hoofd van de zangers die David bij de ark aanstelde (1 Kronieken 16:5). Eeuwen later loofden de Levieten de HEERE nog met de woorden van David en van Asaf, die daar de ziener heet (2 Kronieken 29:30). Enkele psalmen van Asaf spreken over de verwoesting van de tempel (Psalm 74 en 79). Daarom denken veel uitleggers dat ook zijn nakomelingen, het zangersgeslacht van de kinderen van Asaf (Ezra 2:41), onder zijn naam dichtten.
De kinderen van Korach waren Levieten uit het geslacht van de Korach die tegen Mozes in opstand kwam. Korach zelf kwam om, maar zijn geslacht bleef gespaard: 'Maar de kinderen van Korach stierven niet' (Numeri 26:11). Hun nakomelingen dienden later als zangers in het heiligdom (2 Kronieken 20:19). Uit hun kring komen psalmen als Psalm 42 en Psalm 84.
Heman en Ethan heten de Ezrahieten. Ze worden in de tijd van Salomo genoemd als wijze mannen (1 Koningen 4:31). Psalm 88 staat op naam van Heman en tegelijk van de kinderen van Korach, Psalm 89 op naam van Ethan.
Salomo maakte volgens 1 Koningen 4:32 duizend en vijf liederen; twee psalmen dragen zijn naam. Het opschrift van Psalm 127 zegt 'van Salomo', dat van Psalm 72 'Voor Salomo' (Psalm 72:1). Daarom lezen sommige uitleggers Psalm 72 als een gebed van David voor zijn zoon, wat goed past bij de notitie aan het eind van die psalm.
Mozes is de oudste naam in het boek: 'Een gebed van Mozes, den man Gods' (Psalm 90:1). Psalm 90 is daarmee eeuwen ouder dan de psalmen van David. De jongste psalmen komen uit de ballingschap of de tijd daarna; Psalm 137 begint aan de rivieren van Babel (Psalm 137:1).
Wat bewijzen de opschriften wel en niet?
De opschriften staan in de Hebreeuwse tekst zelf; daarom vormen ze in de Statenvertaling het eerste vers van de psalm, soms ook het tweede. Toch is niet elk opschrift een auteursvermelding. Het Hebreeuwse woordje voor de naam kan 'van' betekenen, en ook 'voor' of 'behorend bij'. De Statenvertaling laat dat zelf zien: 'van David' en 'van Asaf', 'Voor Salomo' bij Psalm 72, en 'onder de kinderen van Korach' bij de meeste psalmen van die groep (Psalm 42:1). Bij die laatste psalmen kan het opschrift dus ook betekenen dat ze aan hun zangdienst waren toevertrouwd.
In de moderne bijbelwetenschap worden de opschriften vaak gezien als latere toevoegingen zonder gezag over de herkomst. De kerk van de Reformatie leest ze als deel van de Schrift. De belangrijkste reden geeft de Heere Jezus Zelf. In Zijn vraag over de Zoon van David gaat Hij ervan uit dat David Psalm 110 schreef: 'Want David zelf heeft door den Heiligen Geest gezegd' (Markus 12:36). Zijn redenering steunt erop dat David de Messias zijn Heere noemt, en het opschrift van Psalm 110 zegt hetzelfde: een psalm van David (Psalm 110:1).
Waar een opschrift ontbreekt, is niet bekend wie de dichter was. Dat maakt zo'n psalm niet minder waar: Psalm 1 en Psalm 119 staan zonder naam in de Bijbel en zijn even goed Gods Woord. Wie de psalmen in hun samenhang wil leren lezen, vindt houvast in de bijbelstudie over de Psalmen.
Wie schreef Psalm 119?
Psalm 119, de langste psalm, heeft geen opschrift met een naam. De Bijbel zegt dus niet wie hem schreef. Veel uitleggers hebben aan David gedacht, omdat de psalm klinkt als het gebed van iemand die vervolgd wordt en toch aan Gods Woord vasthoudt (Psalm 119:157); anderen denken aan een latere dichter, bijvoorbeeld uit de tijd van Ezra. Zeker is het niet. Wat wel vaststaat, is de opbouw: een alfabetisch gedicht van 22 strofen van acht verzen, waarin bijna elk vers over Gods wet, getuigenissen of bevelen spreekt. Meer leest u in de uitleg van Psalm 119.
Wie is de eigenlijke Auteur van de psalmen?
De Bijbel geeft op deze vraag nog een dieper antwoord. In zijn laatste woorden zegt David: 'De Geest des HEEREN heeft door mij gesproken, en Zijn rede is op mijn tong geweest' (2 Samuël 23:2). De dichter schreef met zijn eigen taal, ervaring en karakter, en tegelijk sprak God door hem. Meer over dit hoofdstuk leest u in de uitleg van 2 Samuël 23.
Daarom kon David verder zien dan zijn eigen leven. Op de Pinksterdag haalt Petrus Psalm 16 aan: 'Want David zegt van Hem: Ik zag den Heere allen tijd voor mij' (Handelingen 2:25). David is gestorven en begraven, legt Petrus uit, en toch sprak hij als profeet van de opstanding van Christus (Handelingen 2:29-31). Zo leert het Nieuwe Testament de psalmen lezen: als liederen van mensen die door de Geest over Christus spraken. De Heere Jezus zei Zelf dat vervuld moest worden wat in de Psalmen over Hem geschreven was (Lukas 24:44).
Wat zeggen de belijdenisgeschriften?
In artikel 3 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis belijdt de kerk dat Gods Woord niet door de wil van een mens is voortgebracht. Heilige mannen Gods hebben gesproken, gedreven door de Heilige Geest, en God heeft in Zijn zorg voor ons en onze zaligheid gewild dat dit Woord werd opgeschreven. Het artikel steunt op de tekst 'de heilige mensen Gods van den Heilige Geest gedreven zijnde, hebben ze gesproken' (2 Petrus 1:21). Artikel 4 noemt bij de boeken van het Oude Testament de Psalmen van David, naar de dichter van het grootste deel. Zo gaan beide antwoorden samen: de psalmen hebben vele dichters en één Auteur.
'HEERE! Gij zijt ons geweest een Toevlucht van geslacht tot geslacht' (Psalm 90:1)