Wie in een reformatorische kerk opgroeit, hoort de tien geboden in de morgendienst van de zondag voorlezen. Anderen kennen ze alleen van naam, of weten nog dat stelen en doodslaan verboden zijn. Hier vindt u de geboden kort op een rij, de indeling in twee tafelen, de reden dat kerken ze verschillend tellen en het antwoord op de vraag waarom christenen ze nog lezen. De volledige tekst van de tien geboden met uitleg per gebod staat op een aparte pagina.
Wat zijn de tien geboden volgens de Bijbel?
De tien geboden zijn de woorden die God op de berg Sinaï tot het volk Israël sprak, kort na de uittocht uit Egypte. Ze staan twee keer in de Bijbel: in Exodus 20 en in Deuteronomium 5, waar Mozes ze aan het eind van de woestijnreis herhaalt voor een nieuwe generatie. De Bijbel noemt ze zelf de tien woorden (Exodus 34:28; Deuteronomium 4:13). Daar komt ook de oude naam Decaloog vandaan, Grieks voor tien woorden.
De geboden beginnen niet met een eis, maar met wie God is en wat Hij gedaan heeft: 'Ik ben de HEERE uw God, Die u uit Egypteland, uit het diensthuis, uitgeleid heb' (Exodus 20:2). Eerst komt de verlossing, daarna het gebod. Israël kreeg de wet als een volk dat al bevrijd was. Deuteronomium beschrijft hoe ontzagwekkend dat moment was: 'Deze woorden sprak de HEERE tot uw ganse gemeente, op den berg, uit het midden des vuurs' (Deuteronomium 5:22). Daarna schreef God ze Zelf op twee stenen tafelen. Meer over de achtergrond leest u in de uitleg van Exodus 20.
Wat staat er op de eerste tafel?
De eerste vier geboden gaan over de omgang met God. In de telling die de Heidelbergse Catechismus volgt, zijn dat:
- Het eerste gebod: geen andere goden hebben naast de HEERE (Exodus 20:3).
- Het tweede gebod: God op geen enkele wijze afbeelden en Hem niet anders vereren dan Hij in Zijn Woord heeft bevolen (Exodus 20:4-6).
- Het derde gebod: de Naam van de HEERE niet misbruiken, in vloeken, in lichtvaardig spreken of in een valse eed (Exodus 20:7).
- Het vierde gebod: de sabbatdag gedenken en heiligen (Exodus 20:8-11). De christelijke kerk viert de rustdag op de eerste dag van de week, de dag van de opstanding van Christus (Handelingen 20:7).
Wat staat er op de tweede tafel?
De andere zes geboden gaan over de naaste: over wat wij elkaar verschuldigd zijn in het gezin, in het huwelijk, met geld en goed en met woorden.
- Het vijfde gebod: vader en moeder eren (Exodus 20:12), en met hen allen die over ons gesteld zijn.
- Het zesde gebod: 'Gij zult niet doodslaan' (Exodus 20:13).
- Het zevende gebod: niet echtbreken (Exodus 20:14). God vraagt trouw in het huwelijk en reinheid in het hele leven.
- Het achtste gebod: niet stelen (Exodus 20:15), en eerlijk omgaan met wat van een ander is.
- Het negende gebod: geen valse getuigenis spreken tegen de naaste (Exodus 20:16), en zijn goede naam beschermen.
- Het tiende gebod: niet begeren wat van de naaste is (Exodus 20:17). Dit gebod raakt het hart zelf: ook de verkeerde wens is al zonde.
De Heere Jezus vatte beide tafelen samen in twee geboden: God liefhebben met geheel het hart, en de naaste liefhebben als uzelf. 'Aan deze twee geboden hangt de ganse wet en de profeten' (Mattheüs 22:40). Meer daarover leest u bij de vraag welk gebod het grootste is.
Waarom tellen niet alle kerken de geboden hetzelfde?
Dat het er tien zijn, zegt de Bijbel duidelijk. Waar het ene gebod eindigt en het volgende begint, staat er niet bij; dat moest de uitleg vaststellen. Daardoor bestaan er verschillende tellingen, met dezelfde inhoud:
- De gereformeerde telling: geen andere goden is het eerste gebod, het beeldenverbod het tweede en het verbod op begeren het tiende. Ook de anglicaanse en de oosters-orthodoxe kerken tellen zo.
- De rooms-katholieke en lutherse telling volgt kerkvader Augustinus. Het verbod op andere goden en het beeldenverbod vormen samen het eerste gebod; het verbod op begeren wordt gesplitst in twee geboden. De rooms-katholieke kerk volgt daarbij Deuteronomium 5:21, waar de vrouw van de naaste apart en voorop staat.
- De joodse telling neemt de aanhef van Exodus 20:2 als het eerste woord en voegt geen andere goden en geen beelden samen tot het tweede.
Wie een rooms-katholiek hoort spreken over het zesde gebod, hoort dus het verbod op echtbreken, dat in de gereformeerde telling het zevende is. Het verschil is meer dan een rekensom. De gereformeerde reformatoren, onder wie Calvijn, telden het beeldenverbod als apart gebod, omdat het ook een beeld verbiedt dat bedoeld is om de ware God te dienen. Zo legt de Heidelbergse Catechismus het tweede gebod ook uit, in Zondag 35.
Gelden de tien geboden nog voor christenen?
Niemand wordt gered door de geboden te houden. Paulus zegt het scherp: 'Daarom zal uit de werken der wet geen vlees gerechtvaardigd worden, voor Hem; want door de wet is de kennis der zonde' (Romeinen 3:20). Toch schaft het evangelie de wet niet af. Dezelfde apostel schrijft: 'Alzo is dan de wet heilig, en het gebod is heilig, en rechtvaardig, en goed' (Romeinen 7:12). De Heere Jezus kwam om de wet te vervullen en niet om haar te ontbinden (Mattheüs 5:17). Wat de offers en de tempeldienst voorafschaduwden, is in Hem vervuld; de tien geboden blijven Gods heilige wil voor ons leven.
Daarom zegt de reformatorische traditie dat de wet de gelovige twee dingen leert. Eerst leert de wet ons onze zonde kennen, zodat wij onze toevlucht nemen tot Christus. Paulus noemt de wet in die zin een tuchtmeester tot Christus (Galaten 3:24). Daarna wijst de wet de weg van een dankbaar leven. Wie door genade is aangenomen, wil God gehoorzamen uit liefde: 'Indien gij Mij liefhebt, zo bewaart Mijn geboden' (Johannes 14:15). Hoe de geboden in het gewone leven doorwerken, leest u in de uitleg van de tien geboden voor vandaag.
Wat zeggen de belijdenisgeschriften?
De Heidelbergse Catechismus behandelt de wet op twee plaatsen. Al in Zondag 2 staat de vraag waaruit wij onze ellende kennen, met het korte antwoord dat wij die uit de wet Gods leren. Zo zegt ook Paulus dat hij de begeerte niet als zonde had gekend zonder het gebod (Romeinen 7:7). In het deel over de dankbaarheid volgen de geboden dan een voor een, van Zondag 34 van de Heidelbergse Catechismus tot en met Zondag 44. Daar staat ook de indeling in twee tafelen: de eerste leert 'hoe wij ons jegens God zullen houden', de andere 'wat wij onzen naaste schuldig zijn' (Heidelbergse Catechismus, Zondag 34, vraag 93).
Zondag 44 sluit af met de vraag waarom God de geboden zo scherp laat prediken, terwijl niemand ze in dit leven volmaakt kan houden. Het antwoord noemt twee redenen: dat wij onze zondige aard steeds beter leren kennen en des te meer de vergeving in Christus zoeken, en dat wij God om de genade van de Heilige Geest bidden, om steeds meer naar Zijn beeld vernieuwd te worden (vraag 115).
Artikel 25 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis zegt dat de ceremoniën en schaduwen van de wet met de komst van Christus opgehouden hebben. De kerk blijft de getuigenissen uit de wet en de profeten wel gebruiken, om in het evangelie bevestigd te worden en het leven naar Gods wil in te richten, tot Zijn eer.
'Hoe lief heb ik Uw wet' (Psalm 119:97)