Wie een rooms-katholieke Bijbel openslaat, vindt boeken die in protestantse bijbels ontbreken: Tobias, Judith, de Makkabeeën. Ook in oude Statenbijbels staan ze soms nog achterin. Waarom lezen rooms-katholieken ze als Gods Woord en protestanten niet? Hieronder leest u welke boeken het zijn, waarop beide kanten zich beroepen en wat de Statenvertaling ermee deed.
Welke boeken zijn apocrief?
Het woord apocrief komt van het Griekse apokryphos, verborgen. In protestantse kerken is het de naam voor Joodse geschriften die grotendeels ontstonden in de eeuwen tussen de laatste profeten van het Oude Testament en de komst van Christus. Rooms-katholieken spreken van deuterocanonieke boeken: boeken van de tweede canon. Het gaat vooral om:
- Tobias: een vrome Israëliet in de ballingschap in Nineve en zijn zoon, die op reis begeleid wordt door de engel Rafaël.
- Judith: een weduwe die haar stad redt door de legeroverste Holofernes te doden.
- Het boek der Wijsheid: een Grieks wijsheidsboek, geschreven alsof Salomo spreekt.
- Jezus Sirach: spreuken en levenslessen, volgens de voorrede door de kleinzoon van de schrijver in Egypte in het Grieks vertaald.
- Baruch: een boek op naam van Baruch, de schrijver die de woorden van de profeet Jeremia opschreef (Jeremia 36:4).
- 1 en 2 Makkabeeën: het Joodse verzet tegen de Syrische koning Antiochus IV in de tweede eeuw voor Christus.
- Toevoegsels bij Esther en Daniël, zoals de geschiedenissen van Susanna en van Bel en de draak.
De Makkabeeën vertellen ook hoe de ontheiligde tempel opnieuw werd ingewijd. Het feest dat daaraan herinnert, komt in het Nieuwe Testament één keer voor: 'En het was het feest der vernieuwing des tempels te Jeruzalem' (Johannes 10:22). Zo zijn deze boeken een waardevolle bron voor de tijd tussen de beide Testamenten. Artikel 6 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis noemt daarnaast het derde en vierde boek van Ezra en het gebed van Manasse: geschriften die ook Rome niet tot de canon rekent.
Waarom staan de apocriefe boeken niet in de protestantse Bijbel?
De Reformatie volgde voor het Oude Testament de boeken die Israël als heilige Schrift bewaarde. Paulus zegt van de Joden: 'dit is wel het eerste, dat hun de Woorden Gods zijn toebetrouwd' (Romeinen 3:2). De apocriefe boeken horen niet bij de Hebreeuwse Bijbel; ze zijn vooral via Griekse handschriften overgeleverd.
Na Zijn opstanding noemde de Heere Jezus de Schriften met hun drie vaste delen: 'het alles moest vervuld worden, wat van Mij geschreven is in de Wet van Mozes, en de Profeten, en Psalmen' (Lukas 24:44). In de uitleg van Lukas 24 leest u hoe Hij die Schriften op Zichzelf betrok.
Daarbij komen drie overwegingen. Het Nieuwe Testament haalt de Wet, de Profeten en de Psalmen vele keren aan met woorden als 'er staat geschreven', maar nergens een van deze boeken. De boeken zelf maken ook geen aanspraak op profetisch gezag: 1 Makkabeeën 9:27 spreekt van een tijd sinds er geen profeet meer onder Israël opstond (vergelijk 1 Makkabeeën 4:46 en 14:41), en de schrijver van 2 Makkabeeën vraagt aan het slot begrip als zijn verhaal middelmatig is uitgevallen (2 Makkabeeën 15:38).
En sommige gedeelten staan op gespannen voet met de rest van de Schrift. Tobias 12:9 zegt dat aalmoezen van alle zonde reinigen; de Schrift zegt dat van het bloed van Christus (1 Johannes 1:7). In 2 Makkabeeën 12 laat Judas de Makkabeeër een zoenoffer brengen voor gesneuvelde soldaten. Op die plaats beroept Rome zich bij de leer van het vagevuur.
Welke boeken staan extra in de katholieke Bijbel?
Een rooms-katholieke Bijbel telt 73 boeken: 46 in het Oude Testament en 27 in het Nieuwe. Het verschil met de 66 boeken van de protestantse Bijbel zit in zeven boeken: Tobias, Judith, Wijsheid, Jezus Sirach, Baruch en 1 en 2 Makkabeeën, met de toevoegsels bij Esther en Daniël. Hoe de telling loopt, leest u bij het aantal boeken van de Bijbel.
Het Concilie van Trente stelde op 8 april 1546 vast dat deze boeken heilig en canoniek zijn. Rome beriep zich op Augustinus, die ze tot de Schrift rekende (De doctrina christiana, boek II), en op de synoden van Hippo (393) en Carthago (397), die ze in hun lijst opnamen. Daarbij wijzen zij erop dat de apostelen veel uit de Griekse vertaling van het Oude Testament aanhaalden, en dat in die Griekse bijbels ook deze boeken stonden. Bovendien zien uitleggers een verwijzing naar de martelaren uit 2 Makkabeeën 7: 'anderen zijn uitgerekt geworden, de aangeboden verlossing niet aannemende' (Hebreeën 11:35). Dat verband leggen ook protestantse uitleggers; zij merken op dat een herinnering aan een gebeurtenis het boek dat haar vertelt nog niet tot Gods Woord maakt.
Toch schreef Hiëronymus, die rond het jaar 400 de Latijnse Bijbel vertaalde, in zijn voorrede op Samuël en Koningen dat Wijsheid, Jezus Sirach, Judith en Tobias niet tot de canon behoren. Het verschil is dus ouder dan de Reformatie.
Waar christenen verschillen
Over de Hebreeuwse Bijbel en de 27 boeken van het Nieuwe Testament zijn de kerken het eens; het verschil gaat over de apocriefe boeken.
- Rooms-katholiek: de deuterocanonieke boeken zijn volwaardig Gods Woord, zo vastgesteld in Trente.
- Oosters-orthodox: deze kerken lezen ze ook en kennen nog enkele boeken meer, zoals 3 Makkabeeën en Psalm 151. Over het precieze gezag spreken zij minder scherp dan Rome.
- Luthers en anglicaans: Luther plaatste ze in zijn Bijbel van 1534 apart tussen de Testamenten, als boeken die de Schrift niet evenaren en toch nuttig en goed zijn om te lezen. Artikel 6 van de anglicaanse 39 artikelen zegt dat ze gelezen worden als voorbeeld voor het leven, zonder er een leer op te gronden.
- Gereformeerd: de Nederlandse Geloofsbelijdenis zegt in artikel 6 hetzelfde. De Westminster Confessie (hoofdstuk 1, artikel 3) gaat verder: ze hebben geen ander gezag dan andere menselijke geschriften.
Nuttig om te lezen is iets anders dan van God ingegeven. Van de Schrift zegt Paulus beide: 'Al de Schrift is van God ingegeven, en is nuttig tot lering' (2 Timotheüs 3:16). De vraag is dus niet of deze boeken iets waardevols bevatten, maar of God erin spreekt, zodat het geloof erop mag rusten.
Staan de apocriefe boeken in de Statenvertaling?
In de eerste uitgave wel. Toen de Synode van Dordrecht in 1618 opdracht gaf tot een nieuwe vertaling uit de grondtalen, besloot zij ook de apocriefe boeken te laten vertalen, maar apart en met een waarschuwing dat ze niet tot de Heilige Schrift behoren. In de Statenvertaling van 1637 staan ze daarom achter het Nieuwe Testament, met een waarschuwend voorbericht aan de lezer.
Latere uitgaven laten ze vaak weg. Wie ze in een oude Statenbijbel aantreft, mag ze lezen en toetsen aan de Schrift, zoals de Joden in Berea deden met de prediking van Paulus, 'onderzoekende dagelijks de Schriften, of deze dingen alzo waren' (Handelingen 17:11).
Wat zijn de apocriefe boeken van het Nieuwe Testament?
Er bestaan ook christelijke geschriften op naam van een apostel, zoals het Evangelie van Thomas, de meeste uit de tweede eeuw of later. Het Evangelie van Thomas, 114 uitspraken die aan Jezus worden toegeschreven, werd in 1945 teruggevonden bij Nag Hammadi in Egypte. Een deel ervan draagt de sporen van de gnostiek, die verlossing zocht in geheime kennis.
Deze boeken hebben nooit tot de Bijbel behoord. De vroege kerk lette erop of een geschrift teruggaat op de apostelen, de ooggetuigen van de Heere (Lukas 1:2). Hoe die erkenning verliep, leest u bij de vraag wie bepaalde welke boeken in de Bijbel.
Wat zeggen de belijdenisgeschriften?
Artikel 4 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis somt de canonieke boeken op; artikel 5 belijdt dat de kerk ze aanneemt vooral omdat de Heilige Geest in de harten getuigt dat ze van God zijn.
Artikel 6 noemt de apocriefe boeken bij naam. De kerk mag ze lezen en er onderwijs uit halen, voor zover ze met de canonieke boeken overeenkomen. Ze hebben echter niet het gezag om ook maar één stuk van het geloof te bevestigen, en nog veel minder om het gezag van de heilige boeken te verminderen.
Daarachter staat de ernst waarmee de Bijbel zelf spreekt over toevoegen aan Gods woorden: 'Indien iemand tot deze dingen toedoet, God zal hem toedoen de plagen, die in dit boek geschreven zijn' (Openbaring 22:18). Dat gaat eerst over het boek Openbaring, maar het laat zien hoe zorgvuldig de kerk moet zijn met wat zij Gods Woord noemt. Dat geeft rust: de gelovige weet waar God spreekt, en in die Schriften vindt hij Christus (Johannes 5:39).
'Uw woord is de waarheid' (Johannes 17:17)