Rechtvaardiging en heiligmaking zijn twee woorden die in de Reformatie centraal stonden en die nog steeds in preken en catechisatie klinken. Ze worden vaak samen genoemd, en dat is terecht, want God geeft ze altijd samen. Toch is het voor de zekerheid van het geloof belangrijk ze niet te verwarren. Het verschil zit vooral in de plaats waar het gebeurt: in Gods rechtszaal of in het hart van de mens.
Wat is het verschil tussen rechtvaardiging en heiligmaking?
Rechtvaardiging is een vrijspraak: God verklaart een zondaar rechtvaardig om wat Christus voor hem gedaan heeft. Heiligmaking is een vernieuwing: God maakt de gerechtvaardigde zondaar door Zijn Geest steeds meer gelijk aan Christus. Het verschil laat zich op een rij zetten:
- Rechtvaardiging gaat over onze staat voor God; heiligmaking over ons leven en ons hart.
- Rechtvaardiging gebeurt buiten ons, in Gods rechtszaal; heiligmaking gebeurt in ons.
- Rechtvaardiging is in één keer volkomen; heiligmaking groeit en blijft in dit leven onvolkomen.
- Rechtvaardiging rust alleen op de gerechtigheid van Christus; heiligmaking is het werk van Zijn Geest in ons.
- Rechtvaardiging is bij alle gelovigen gelijk; heiligmaking verschilt van persoon tot persoon en van tijd tot tijd.
Wat is rechtvaardigmaking?
Rechtvaardiging, ook wel rechtvaardigmaking genoemd, is een woord uit de rechtspraak. Het betekent niet dat iemand van binnen rechtvaardig gemaakt wordt, maar dat hij rechtvaardig verklaard wordt. Paulus schrijft over gelovigen: zij 'worden om niet gerechtvaardigd, uit Zijn genade, door de verlossing, die in Christus Jezus is' (Romeinen 3:24). De uitleg van Romeinen 3 laat zien hoe dit hoofdstuk eerst alle mensen schuldig stelt en dan het Evangelie opent.
Het opvallende is wie God rechtvaardigt: 'Doch dengene, die niet werkt, maar gelooft in Hem, Die den goddeloze rechtvaardigt, wordt zijn geloof gerekend tot rechtvaardigheid' (Romeinen 4:5). De goddeloze, dus niet de mens die eerst beter geworden is. Daarom brengt de rechtvaardiging rust: 'Wij dan, gerechtvaardigd zijnde uit het geloof, hebben vrede bij God' (Romeinen 5:1). Meer teksten vindt u op de pagina over rechtvaardiging in de Bijbel.
Wat is heiligmaking?
Heiligmaking is het werk waarin God een gelovige vernieuwt, zodat hij de zonde gaat haten en God wil dienen. Paulus noemt dat Gods duidelijke wil: 'Want dit is de wil van God, uw heiligmaking' (1 Thessalonicenzen 4:3). Het is een proces dat het hele leven duurt. Paulus beschrijft het als een verandering in stappen: gelovigen worden 'naar hetzelfde beeld in gedaante veranderd, van heerlijkheid tot heerlijkheid' (2 Korinthe 3:18).
In de heiligmaking is de gelovige zelf actief. Paulus roept op om de eigen zaligheid uit te werken met vreze en beven (Filippenzen 2:12), en geeft direct de grond: 'want het is God, Die in u werkt beide het willen en het werken, naar Zijn welbehagen' (Filippenzen 2:13). Over het begrip heiliging zelf leest u meer op de pagina over heiliging in de Bijbel.
Waarom horen rechtvaardiging en heiligmaking bij elkaar?
Ze zijn te onderscheiden, maar niet te scheiden. Beide hebben dezelfde bron: Christus Zelf. Paulus schrijft dat Hij ons van God geworden is 'wijsheid van God, en rechtvaardigheid, en heiligmaking, en verlossing' (1 Korinthe 1:30). Wie Christus door het geloof ontvangt, ontvangt Hem met al Zijn weldaden, niet de ene zonder de andere.
Daarom leidt de leer van de rechtvaardiging door het geloof alleen niet tot een zorgeloos leven. Een geloof zonder werken noemt Jakobus dood (Jakobus 2:17). Omgekeerd mag de heiligmaking nooit de grond van de rechtvaardiging worden. Wie zijn zekerheid zoekt in zijn eigen vorderingen, raakt haar steeds kwijt, omdat er altijd zonde overblijft (1 Johannes 1:8). Of iemand behouden wordt door geloof of door werken, is een eigen vraag; die leest u bij gered door geloof of werken.
Wat de kerk afwees: rechtvaardiging als proces
In de zestiende eeuw liep op dit punt de scheiding tussen Rome en de Reformatie. Het Concilie van Trente (zesde zitting, 1547) beschreef de rechtvaardiging als een innerlijke vernieuwing waarin de genade wordt ingestort en kan groeien. Daarmee vallen rechtvaardiging en heiligmaking samen, en wordt de vrijspraak afhankelijk van wat er in de mens veranderd is.
De Reformatie wees dat af, omdat de mens dan nooit zeker kan zijn van zijn staat voor God. Volgens de Schrift is de grond van de vrijspraak de gerechtigheid van Christus. Die gerechtigheid wordt ons toegerekend; het is geen gerechtigheid in onszelf (2 Korinthe 5:21). Wie geschiedenis en verschillen verder wil verkennen, vindt meer bij het verschil tussen protestant en katholiek.
Wat zeggen de belijdenisgeschriften?
In Zondag 23 van de Heidelbergse Catechismus luidt het antwoord op de vraag hoe wij rechtvaardig zijn voor God: 'Alleen door een waar geloof in Jezus Christus' (Heidelbergse Catechismus, Zondag 23, vraag 60). God schenkt en rekent ons de volkomen genoegdoening, gerechtigheid en heiligheid van Christus toe, alsof wij nooit gezondigd hadden.
Over de heiligmaking zegt de Catechismus in Zondag 32 (vraag 86) dat Christus, nadat Hij ons met Zijn bloed gekocht heeft, ons ook door Zijn Geest vernieuwt tot Zijn evenbeeld. En nuchter erkent Zondag 44 over de allerheiligsten: zij hebben in dit leven 'maar een klein beginsel dezer gehoorzaamheid' (Heidelbergse Catechismus, Zondag 44, vraag 114).
De Nederlandse Geloofsbelijdenis behandelt beide in opeenvolgende artikelen. Artikel 22 en 23 belijden dat wij alleen door het geloof gerechtvaardigd worden en dat onze rechtvaardigheid bestaat in de vergeving van zonden en de toerekening van Christus' gehoorzaamheid. Artikel 24 voegt toe dat dit geloof de mens vernieuwt en hem goede werken doet doen, maar dat die werken niet meetellen voor de rechtvaardiging, zoals een vrucht pas goed kan zijn als de boom al goed is.
'Vertrouwende ditzelve, dat Hij, Die in u een goed werk begonnen heeft, dat voleindigen zal tot op den dag van Jezus Christus' (Filippenzen 1:6)