Er is niets nieuws onder de zon, zeggen mensen als iets dat nieuw lijkt toch heel bekend voorkomt. De uitspraak komt uit het bijbelboek Prediker, een van de meest eerlijke boeken van de Bijbel over de leegte van het leven zonder God. Toch klinkt aan het einde van de Bijbel juist een stem die zegt dat Hij alle dingen nieuw maakt. Tussen die twee woorden ligt het antwoord op de vraag wat de Prediker bedoelde.
Waar staat niets nieuws onder de zon in de Bijbel?
De uitspraak staat in het eerste hoofdstuk van Prediker: 'Hetgeen er geweest is, hetzelve zal er zijn, en hetgeen er gedaan is, hetzelve zal er gedaan worden; zodat er niets nieuws is onder de zon' (Prediker 1:9). Het volgende vers zet het kracht bij: wie van iets zegt dat het nieuw is, moet weten dat het er in vroegere eeuwen ook al was (Prediker 1:10).
Het hoofdstuk opent met de bekende woorden: 'Ijdelheid der ijdelheden, zegt de prediker; ijdelheid der ijdelheden, het is al ijdelheid' (Prediker 1:2). De kanttekeningen bij de Statenvertaling leggen uit dat deze vorm de allergrootste ijdelheid betekent, zoals koning der koningen de allergrootste koning is. Daarna beschrijft de Prediker de kringloop van de natuur: de zon gaat op en onder, de wind draait rond, de beken stromen naar de zee en de zee wordt niet vol (Prediker 1:5-7). Alles beweegt, en toch komt niets tot rust.
Het boek noemt de schrijver de zoon van David, koning te Jeruzalem (Prediker 1:1). Traditioneel wordt het aan Salomo toegeschreven, zoals ook de kanttekeningen doen; sommige uitleggers denken aan een latere schrijver die in de stem van Salomo spreekt. De uitleg van Prediker 1 loopt het hoofdstuk vers voor vers door.
Wat bedoelt de Prediker met onder de zon?
De woorden onder de zon komen in Prediker steeds terug. De kanttekeningen verklaren ze als: aangaande de vergankelijke dingen van de tegenwoordige wereld. De Prediker kijkt naar het leven zoals het zich op aarde afspeelt, en vraagt wat het oplevert. Zijn conclusie is hard: 'Ik zag al de werken aan, die onder de zon geschieden; en ziet, het was al ijdelheid en kwelling des geestes' (Prediker 1:14).
Dat is geen ongeloof. Het is een eerlijke blik op wat de mens met al zijn arbeid, wijsheid en genot bereikt als hij God buiten beschouwing laat. Geslachten komen en gaan, en er blijft geen herinnering aan hen over (Prediker 1:4, 1:11). Wie zijn geluk zoekt in wat onder de zon ligt, vindt een kringloop zonder einde. Wie zich verder in het boek wil verdiepen, kan de bijbelstudie over Prediker gebruiken.
Is Prediker een somber of fatalistisch boek?
Wie alleen het eerste hoofdstuk leest, zou dat denken. Toch laat de Prediker ook telkens een andere kant zien. Hij noemt eten, drinken en vreugde in het werk een gave uit de hand van God (Prediker 2:24). En hij sluit zijn boek af met een duidelijke conclusie: 'Van alles, wat gehoord is, is het einde van de zaak: Vrees God, en houd Zijn geboden, want dit betaamt allen mensen' (Prediker 12:13). Het laatste vers voegt toe dat God ieder werk in het gericht zal brengen (Prediker 12:14). Het leven is dus niet zinloos; het is zinloos zonder God.
De kanttekeningen maken bij niets nieuws onder de zon nog een belangrijke opmerking. De Prediker spreekt over wat op aarde gebeurt naar de gewone loop van de natuur. Met de buitengewone werken van God is het anders gesteld. De kringloop van zon en wind is geen gesloten systeem waarin God niet kan ingrijpen.
Waar spreekt de Bijbel wel over iets nieuws?
Juist de God Die de zon laat opgaan, belooft nieuwe dingen. Door Jesaja zegt Hij: 'Ziet, Ik zal wat nieuws maken, nu zal het uitspruiten, zult gijlieden dat niet weten?' (Jesaja 43:19). In Klaagliederen, midden in de verwoesting van Jeruzalem, belijdt de dichter over Gods barmhartigheden: 'Zij zijn allen morgen nieuw, Uw trouw is groot' (Klaagliederen 3:23).
In Christus wordt dat nieuwe werkelijkheid in het leven van mensen: 'Zo dan, indien iemand in Christus is, die is een nieuw schepsel; het oude is voorbijgegaan, ziet, het is alles nieuw geworden' (2 Korinthe 5:17). En aan het einde van de Bijbel spreekt God Zelf vanaf de troon over een nieuwe hemel en een nieuwe aarde. Wat onder de zon niet kan, doet Hij Die boven de zon is.
Wat betekent niets nieuws onder de zon in het Nederlands?
In de spreektaal gebruikt men de uitdrukking als iets wat als nieuw wordt gebracht, in werkelijkheid oud is: een modegril die terugkomt, een politieke ruzie die al eens eerder werd gevoerd, een menselijke zwakheid die van alle tijden is. De techniek verandert, het hart van de mens niet. Die betekenis ligt dicht bij Prediker. Wat de spreektaal vaak mist, is de vraag die de Prediker eronder legt: als alles zich herhaalt, waar vindt de mens dan rust? Het antwoord van de Bijbel is geen nieuwe ontdekking. Het is de oude, trouwe God.
Wat zeggen de belijdenisgeschriften?
De kringloop van de natuur is voor de Bijbel het werk van Gods voorzienigheid, geen blind toeval. Zondag 10 van de Heidelbergse Catechismus belijdt dat loof en gras, regen en droogte, gezondheid en krankheid en 'alle dingen niet bij geval, maar van Zijn vaderlijke hand ons toekomen' (Heidelbergse Catechismus, Zondag 10, vraag 27). Wat de Prediker als eindeloze herhaling ziet, is voor de gelovige de trouw van de Vader.
Artikel 13 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis belijdt dat God alle dingen regeert en dat er niets bij toeval gebeurt. Het artikel zegt ook dat wij niet nieuwsgierig willen onderzoeken wat boven ons verstand gaat. Ook dat sluit aan bij de Prediker, die erkent dat de mens het werk van God niet kan doorgronden. Hoe de Prediker over de tijden van het leven spreekt, leest u bij de vraag over alles heeft zijn tijd.
'Ziet, Ik maak alle dingen nieuw' (Openbaring 21:5)