Pergamum in de Bijbel

Pergamum lag in het westen van Klein-Azië, in de oude landstreek Mysië, ongeveer 25 kilometer van de Egeische kust en 80 kilometer ten noorden van Smirna. De stad was gebouwd op een steile heuvel van 335 meter hoog en overzag de vlakte van de rivier Caicus. Vandaag ligt op dezelfde plek de Turkse stad Bergama in de provincie Izmir.

Ja. Het woord perkament komt van het Latijnse pergamenum, "uit Pergamum", en verwijst rechtstreeks naar deze stad. Volgens de overlevering, vastgelegd door Plinius en anderen, blokkeerde Egypte de uitvoer van papyrus om te voorkomen dat de bibliotheek van Pergamum die van Alexandrië zou overtreffen. Daarop werd in Pergamum het gebruik van dierenhuiden als schrijfmaterieel tot hoge perfectie gebracht. Het perkament bleek duurzamer dan papyrus en werd eeuwenlang het voornaamste materiaal voor bijbelhandschriften.

In Openbaring 2:13 noemt Christus Pergamum de plaats "waar de troon van de satan is". Uitleggers hebben dit verschillend verklaard. Sommigen denken aan het gigantische altaar van Zeus Soter dat als een troon boven de stad stond en dat vandaag in het Pergamonmuseum te Berlijn te zien is. Anderen wijzen op de keizercultus: Pergamum bezat sinds 29 voor Christus de eerste tempel voor een Romeinse keizer in de provincie Asia, en was zo het officiële hart van de keizerverering. Weer anderen leggen een verband met het slangsymbool van Asklepios, de genezingsgod met zijn grote heiligdom in de stad. Waarschijnlijk ligt de waarheid in een combinatie: heel de stad was doordrongen van religies die Christus loochenden.

Antipas wordt in Openbaring 2:13 door Christus "Mijn trouwe getuige" genoemd en wordt gedood "bij u, waar de satan woont". Dit is de enige naamgenoemde martelaar in de brieven aan de zeven gemeenten. Over Antipas zelf weten wij buiten dit vers weinig zekers. Latere overlevering vertelt dat hij bisschop was in Pergamum en dat hij werd verbrand in een holle koperen stier op het altaar van de keizercultus, maar dit verhaal is niet historisch vast te stellen. Zijn naam, die "tegen alles" betekent, werd vroeger vaak symbolisch gelezen als beeld van de standvastige getuige tegen een vijandige wereld.

In Openbaring 2:14 verwijst Christus naar de leer van Bileam als een groep in de gemeente die "afgodenoffers eet en hoererij bedrijft". Dit grijpt terug op Numeri 22-25 en 31:16, waar Bileam Israël niet kon vervloeken maar Balak wél de raad gaf om de Israëlieten via Moabitische vrouwen tot afgoderij en seksuele zonden te verleiden bij Baäl-Peor. In de gemeente van Pergamum waren mensen die meenden dat deelname aan de offermaaltijden en praktijken van de heidense tempels verenigbaar was met geloof in Christus. Christus veroordeelt die redenering streng.

De Nikolaieten worden zowel in Efeze (Openbaring 2:6) als in Pergamum (2:15) genoemd. Hun leer wordt in Pergamum direct naast de leer van Bileam geplaatst. Hoewel de Bijbel geen uitvoerige beschrijving geeft, bleek uit de context dat zij vermoedelijk leerden dat christenen konden deelnemen aan heidense offerfeesten en seksueel losbandig konden leven zonder hun geloof te verraden. Sommige kerkvaders verbonden hen met Nikolaus, een van de zeven diakenen uit Handelingen 6:5, maar die verbinding is onzeker. Waar Efeze hen had verworpen, werden zij in Pergamum kennelijk door sommigen gedoogd.

In Openbaring 2:17 belooft Christus aan wie overwint te eten van "het verborgen manna". Dit verwijst terug naar het manna dat God Israël in de woestijn gaf (Exodus 16) en waarvan een gouden kruik als aandenken in de ark van het verbond werd bewaard (Hebreeën 9:4). Het "verborgen" manna is dus het hemelse, eschatologische equivalent: Christus zelf als het ware brood uit de hemel (Johannes 6). De belofte is bijzonder krachtig juist in Pergamum, waar de druk om mee te doen aan de heidense offermaaltijden groot was: wie trouw blijft en weigert van afgodenoffers te eten, krijgt toegang tot een veel rijker maal.

In Openbaring 2:17 belooft Christus wie overwint "een witte steen, en op die steen een nieuwe naam geschreven, die niemand kent dan wie hem ontvangt". Witte stenen werden in de Grieks-Romeinse wereld gebruikt als toegangsbewijs voor feesten, als stemsteen in rechtbanken (wit voor vrijspraak) en als aandenken aan atletische overwinningen. Tegelijk klinkt Jesaja 62:2 mee: "U zult met een nieuwe naam genoemd worden." De witte steen symboliseert onbeperkte aanvaarding in het feest van de Heere, en de nieuwe naam spreekt van een persoonlijke, onvervangbare intimiteit tussen Christus en zijn overwinnaar — niemand anders kent die naam dan wie hem ontvangt.