Pergamum in de Bijbel

Pergamum lag in Mysië, in het noordwesten van de Romeinse provincie Asia, ruim twintig kilometer van de Egeïsche kust en ongeveer tachtig kilometer ten noorden van Smirna. De burcht stond op een steile heuvel boven de vlakte van de rivier de Caïcus; de top ligt ongeveer 335 meter boven zeeniveau. Op dezelfde plek ligt nu de Turkse stad Bergama in de provincie Izmir. De ligging is zeker, en de burcht is grotendeels opgegraven.

Alle drie zijn vormen van dezelfde naam. Pergamon is de Griekse vorm, Pergamum de Latijnse, die in het Nederlands gangbaar is geworden. De Statenvertaling schrijft Pergamus: "En schrijf aan den engel der Gemeente, die in Pergamus is" (Openbaring 2:12). Het museum in Berlijn heet het Pergamonmuseum, en de huidige Turkse stad op dezelfde plek heet Bergama. Wie in een concordantie zoekt, vindt de stad onder Pergamus.

Pergamon is de Griekse naam van Pergamum, een antieke stad bij het huidige Bergama in het westen van Turkije. Zij was de hoofdstad van het koninkrijk van de Attaliden, met een grote bibliotheek, het beroemde altaar en het heiligdom van Asklepios; de opgegraven stad staat sinds 2014 op de werelderfgoedlijst van UNESCO. Wat de naam betekent, is niet zeker: het Griekse woord pergamon werd ook gebruikt voor een burcht. In de Bijbel is het de stad van de brief in Openbaring 2:12-17.

De brief in Openbaring 2:12-17 begint met Christus als Hij, Die het tweesnijdend scherp zwaard heeft. Hij kent de gemeente, die woont waar de troon des satans is, en prijst haar omdat zij Zijn Naam vasthoudt, ook toen Antipas werd gedood. Hij verwijt haar dat sommigen de lering van Balaam en van de Nikolaieten volgen, en roept op: Bekeer u. Aan wie overwint, belooft Hij het verborgen manna en een witte keursteen met een nieuwe naam.

Alles wat de Bijbel over Pergamum zegt, staat in zeven verzen van Openbaring: de stad in de rij van Openbaring 1:11 en de brief van Openbaring 2:12-17, waar zij Pergamus heet. Daar gaat het over de troon des satans, de martelaar Antipas en de lering van Balaam. Handelingen noemt de stad niet, en het Oude Testament evenmin.

Christus zegt tegen de gemeente: "Ik weet uw werken, en waar gij woont; namelijk daar de troon des satans is" (Openbaring 2:13). Uitleggers denken aan het grote altaar op de burcht, aan de keizerverering, want Pergamum had sinds 29 voor Christus een tempel voor Roma en Octavianus, de latere Augustus, of aan de verering van Asklepios met zijn slangenteken. De tekst kiest niet. Waarschijnlijk is heel de afgodendienst en keizercultus van de stad bedoeld, waar de druk om Christus te verloochenen groot was.

Antipas is een gelovige uit Pergamum die om zijn geloof is gedood. Christus noemt hem "Antipas, Mijn getrouwe getuige" (Openbaring 2:13). Het is de enige martelaar die in de zeven brieven bij name genoemd wordt. Verder weet de Bijbel niets over hem. Een latere overlevering zegt dat hij bisschop was en in een gloeiende bronzen stier stierf, maar dat verhaal valt niet te controleren. Hij is niet dezelfde als Herodes Antipas, de viervorst van Galilea uit de evangeliën.

In Pergamum stonden tempels en altaren, en de stad was een middelpunt van de keizerverering. Wie in het openbare leven meedeed, kwam bij offermaaltijden terecht. Sommigen in de gemeente meenden dat dit kon samengaan met het geloof. Christus noemt dat "de lering van Balaam" (Openbaring 2:14): zoals Israël door de raad van Bileam bij Peor tot afgoderij kwam (Numeri 25, 31:16), zo dreigde de gemeente langs de weg van het meedoen te vallen.

De Nikolaieten worden genoemd in de brieven aan Efeze (Openbaring 2:6) en Pergamum (2:15). Efeze haatte hun werken, in Pergamum hielden sommigen hun lering vast. De Bijbel beschrijft hun leer niet uitvoerig. Omdat zij in Pergamum naast de lering van Balaam staan, denken veel uitleggers aan een vergelijkbaar compromis met afgoderij. Sommige kerkvaders verbonden de groep met Nicolaus uit Handelingen 6:5, maar die verbinding is onzeker.

Aan wie overwint, belooft Christus "het manna, dat verborgen is" en "een witten keursteen, en op den keursteen een nieuwen naam geschreven" (Openbaring 2:17). Het manna herinnert aan het brood in de woestijn, waarvan een kruik voor het aangezicht van de HEERE werd bewaard (Exodus 16:33). Uitleggers wijzen erop dat witte steentjes in de oudheid onder meer gebruikt werden bij een vrijspraak en als toegangsbewijs. De nieuwe naam spreekt van persoonlijke aanvaarding door Christus.

Ja, het woord perkament gaat via het Latijn terug op de naam van de stad. De Romeinse schrijver Plinius vertelt dat Egypte de uitvoer van papyrus stopte om de bibliotheek van Pergamum te dwarsbomen, waarna men daar op bewerkte dierenhuid ging schrijven. Dat perkament in Pergamum is uitgevonden, is waarschijnlijk te sterk: dierenhuid werd al eerder als schrijfmateriaal gebruikt. Wel werd het later het gewone materiaal voor bijbelhandschriften.

Boven de Turkse stad Bergama ligt de opgegraven burcht van Pergamum, met het theater aan de steile helling, de tempel van Trajanus, de resten van de bibliotheek en de fundering van het grote altaar. Het altaar zelf werd in de negentiende eeuw naar Berlijn gebracht en staat in het Pergamonmuseum. Onder de stad ligt het Asklepieion, het heiligdom voor de genezingsgod. De opgravingen begonnen in 1878 onder Carl Humann.