1
Een naam dat zij leeft
Christus, Die de zeven geesten Gods en de zeven sterren heeft, zegt tegen de gemeente: "Ik weet uw werken, dat gij den naam hebt, dat gij leeft, en gij zijt dood".
Sardis in de Bijbel
Sardeis (Grieks), in het Nederlands ook Sardes; de Statenvertaling schrijft Sardis (Openbaring 1:11, 3:1, 3:4). In het Lydisch heette de stad Sfard. De betekenis van de naam is onbekend.
Sardis was de oude hoofdstad van het koninkrijk Lydië, de stad van koning Croesus, in het westen van Klein-Azië. In Openbaring 3:1-6 krijgt de gemeente er een hard verwijt: zij heeft de naam dat zij leeft, maar Christus zegt "en gij zijt dood". Alleen enkelen hadden hun klederen niet bevlekt.
Ook bekend als: Sardes, Sardeis, Sart
Ligging
Sardis lag in Lydië, in het westen van de Romeinse provincie Asia, in het brede dal van de rivier de Hermus. De burcht stond op een steile uitloper van het Tmolusgebergte; de lagere stad lag eronder, aan het riviertje de Pactolus. Filadelfia lag ongeveer 45 kilometer naar het zuidoosten, Thyatira naar het noorden.
Vandaag
De ruïnes van Sardis liggen bij het dorp Sart in de Turkse provincie Manisa, ongeveer negentig kilometer ten oosten van Izmir. De identificatie is zeker. Een eerste Amerikaanse opgraving vond plaats in 1910-1914; sinds 1958 wordt er onafgebroken opgegraven. Te zien zijn onder meer de tempel van Artemis met twee rechtopstaande zuilen, een groot complex van badhuis en gymnasium, een synagoge uit de late oudheid en een winkelstraat. Van de burcht resten alleen verweerde muren.
Geschiedenis
Sardis was in de zevende en zesde eeuw voor Christus de hoofdstad van het koninkrijk Lydië. De laatste koning, Croesus, regeerde rond het midden van de zesde eeuw en werd spreekwoordelijk om zijn rijkdom. Volgens de Griekse geschiedschrijver Herodotus spoelde de Pactolus goudhoudend zand door de stad, en behoorden de Lydiërs tot de eersten die munten van goud en zilver sloegen.
De burcht gold als onneembaar, omdat de rots aan bijna alle kanten steil afliep. Toch viel zij twee keer. Herodotus vertelt dat de Perzische koning Cyrus de stad rond 547 voor Christus innam doordat een van zijn soldaten zag hoe een Lydische wachter langs een onbewaakte rotswand naar beneden klom om zijn helm op te rapen. Langs dezelfde weg klommen de Perzen naar boven. Rond 214 voor Christus nam de Seleucidische koning Antiochus III de burcht op dezelfde manier in, volgens de geschiedschrijver Polybius door een nachtelijke klimpartij over een onbewaakte helling.
Na Croesus werd Lydië een Perzische provincie. In de Perzische tijd was Sardis de zetel van een satraap en het begin van de Koningsweg naar Susa. In 334 voor Christus gaf de stad zich volgens Arrianus zonder strijd over aan Alexander de Grote. Later kwam zij onder Seleucidisch, Pergameens en ten slotte Romeins gezag. In het jaar 17 na Christus werd zij volgens Tacitus zwaarder dan andere steden getroffen door een aardbeving die twaalf steden in Asia verwoestte. Keizer Tiberius schonk geld voor de herbouw en schold voor vijf jaar de belastingen kwijt.
In de Romeinse tijd was Sardis nog een welvarende stad, met textielnijverheid en wolververij. Plinius schrijft dat het verven van wol in Sardis zou zijn uitgevonden. Uitleggers hebben opgemerkt dat de stad voor een deel op haar oude roem teerde.
In Sardis woonde een Joodse gemeenschap. Flavius Josephus geeft Romeinse besluiten door die de Joden in Sardis hun eigen samenkomsten toestonden. In de late oudheid werd een deel van het badhuis- en gymnasiumcomplex ingericht als een grote synagoge, die bij de opgravingen is teruggevonden.
Over het begin van de gemeente zegt het Nieuwe Testament niets; het eerste wat wij van haar horen, is het verwijt dat zij een naam heeft dat zij leeft (Openbaring 3:1). In de tweede eeuw was Melito bisschop van Sardis; van hem is een preek over het Pascha bewaard gebleven.
Betekenis in de Bijbel
Sardis staat als vijfde in de rij van Openbaring 1:11, en haar brief (Openbaring 3:1-6) begint, net als die aan Laodicea, zonder een woord van lof.
Christus stelt Zich voor als Hij, "Die de zeven geesten Gods heeft, en de zeven sterren" (3:1). De zeven geesten wijzen volgens veel uitleggers op de volheid van de Heilige Geest (vergelijk Openbaring 1:4); de zeven sterren zijn volgens Openbaring 1:20 de engelen van de zeven gemeenten. Wie leven geeft en Zijn gemeenten in de hand houdt, spreekt tot een gemeente die dood is.
Christus zegt meteen: "Ik weet uw werken, dat gij den naam hebt, dat gij leeft, en gij zijt dood" (3:1). De gemeente had een goede naam, maar haar werken waren niet volkomen voor God: "Ik heb uw werken niet vol gevonden voor God" (3:2).
Daarom roept Hij: "Zijt wakende, en versterk het overige, dat sterven zou" (3:2). De gemeente moet gedenken hoe zij het Woord ontvangen en gehoord heeft, het bewaren en zich bekeren. Anders, zegt Christus, "zo zal Ik over u komen als een dief" (3:3). Uitleggers wijzen erop dat de burcht van Sardis twee keer viel omdat de verdedigers een rotswand onbewaakt lieten. Voor de lezers in Sardis kan het beeld daardoor extra scherp geklonken hebben; de tekst zelf noemt die geschiedenis niet.
Toch is er in Sardis een rest. Christus zegt: "gij hebt enige weinige namen ook te Sardis, die hun klederen niet bevlekt hebben", en "zij zullen met Mij wandelen in witte klederen" (3:4). Aan wie overwint, belooft Hij drie dingen: hij zal bekleed worden met witte klederen, zijn naam zal niet worden uitgedaan uit het boek des levens, en Christus zal zijn naam belijden voor Zijn Vader en voor Zijn engelen (3:5).
Sleutelgebeurtenissen in Sardis
2
Versterk wat nog over is
De gemeente moet wakker worden en versterken wat nog over is, want Christus heeft haar werken niet vol gevonden voor God.
3
Christus komt als een dief
De gemeente moet gedenken wat zij ontvangen heeft en zich bekeren. Anders zal Christus over haar komen als een dief, op een uur dat zij niet weet.
4
Enkelen met onbevlekte klederen
In de dode gemeente zijn enkele weinige namen die hun klederen niet bevlekt hebben. Zij zullen met Christus wandelen in witte klederen.
5
Belofte van witte klederen en het boek des levens
Wie overwint, wordt bekleed met witte klederen. Christus zal zijn naam niet uitdoen uit het boek des levens en zal hem belijden voor Zijn Vader.
Theologische betekenis
Naam en werkelijkheid kunnen ver uiteenlopen; dat is de kern van de brief aan Sardis. Een gemeente kan bekendstaan als levend en toch geestelijk dood zijn. Christus kijkt niet naar de naam, maar naar de werken zoals zij voor God zijn. Dat is een ernstig woord voor iedere gemeente die op haar verleden of haar goede naam rust.
De oproep tot waken klinkt door het hele Nieuwe Testament. De Heere Jezus zegt: "Waakt dan; want gij weet niet, in welke ure uw Heere komen zal" (Mattheüs 24:42). Paulus waarschuwt: "die meent te staan, zie toe, dat hij niet valle" (1 Korinthe 10:12). En later in Openbaring klinkt opnieuw: "Zie, Ik kom als een dief" (Openbaring 16:15). Zelfverzekerdheid is geen veiligheid.
Toch is Sardis geen hopeloze gemeente. Christus kent de enkelen die trouw bleven, bij name. Zij dragen de witte klederen, het beeld van reinheid en van de gerechtigheid die God geeft. Openbaring zegt later van de verlosten dat zij hun lange klederen hebben "wit gemaakt in het bloed des Lams" (Openbaring 7:14). De witheid is dus geen eigen prestatie, maar een gave.
De belofte over het boek des levens sluit aan bij wat de Schrift elders zegt over namen die bij God geschreven staan (Exodus 32:32-33, Filippenzen 4:3). In de gereformeerde uitleg is dit een troost voor wie volhardt: Christus Zelf belijdt hun naam voor de Vader.
Belangrijke bijbelteksten
De volgende bijbelgedeelten helpen u om de rol van Sardis in de Schrift beter te begrijpen.
Veelgestelde vragen over Sardis
Waar lag Sardis?
Sardis lag in Lydië, in het westen van Klein-Azië, in het dal van de rivier de Hermus, ongeveer negentig kilometer ten oosten van het huidige Izmir. De burcht stond op een steile uitloper van het Tmolusgebergte, de lagere stad aan het riviertje de Pactolus. De ruïnes liggen bij het dorp Sart in de Turkse provincie Manisa. De ligging is zeker, en sinds 1958 wordt er onafgebroken opgegraven.
Waar staat Sardis in de Bijbel?
De naam Sardis staat alleen in Openbaring: in de rij van Openbaring 1:11 en in de brief van Openbaring 3:1-6, over de gemeente die een naam had dat zij leefde. Mogelijk noemt Obadja 1:20 de stad al onder de naam Sefarad; veel onderzoekers denken dat, maar zeker is het niet. Verder komt Sardis in de Bijbel niet voor.
Is Sefarad in Obadja 1:20 hetzelfde als Sardis?
Obadja spreekt over "de gevankelijk weggevoerden van Jeruzalem, hetgeen in Sefarad is" (Obadja 1:20). Omdat Sardis in het Lydisch Sfard heette, houden veel onderzoekers Sefarad voor Sardis. Zeker is dat niet. De latere Joodse overlevering dacht bij Sefarad aan Spanje; daarvan komt de naam sefardische Joden. De gelijkstelling met Sardis is daarom een mogelijkheid, geen zekerheid.
Wat betekent het dat Sardis een naam had dat zij leefde?
Met deze woorden opent Christus de brief aan Sardis (Openbaring 3:1). De gemeente had een goede naam en zag er levend uit, maar haar werken waren niet volkomen voor God (3:2). Het is een van de zwaarste verwijten in de zeven brieven. Toch is het ook een oproep: Christus zegt "Zijt wakende, en versterk het overige, dat sterven zou". Waar nog iets leeft, roept Hij tot bekering.
Waarom waarschuwt Christus Sardis dat Hij komt als een dief?
Christus zegt tegen Sardis: "Indien gij dan niet waakt, zo zal Ik over u komen als een dief" (Openbaring 3:3). Dat beeld gebruikt Hij vaker voor Zijn onverwachte komst (Mattheüs 24:43, Openbaring 16:15). Uitleggers verbinden het beeld met de burcht van Sardis, die twee keer viel doordat een rotswand onbewaakt bleef. De kern is dat een gemeente die niet waakt, door Zijn komst verrast wordt.
Hoe werd de burcht van Sardis ingenomen?
De burcht van Sardis lag op een steile rots en gold als onneembaar. Volgens Herodotus nam de Perzische koning Cyrus haar rond 547 voor Christus toch in: een soldaat zag een Lydische wachter langs een onbewaakte wand naar beneden klimmen om zijn helm te halen, en de Perzen klommen langs dezelfde weg omhoog. Volgens Polybius ging het rond 214 voor Christus bij Antiochus III op vergelijkbare wijze. Beide verhalen komen uit Griekse geschiedschrijvers, niet uit de Bijbel.
Wie waren de enkelen in Sardis met onbevlekte klederen?
Christus zegt: "gij hebt enige weinige namen ook te Sardis, die hun klederen niet bevlekt hebben" (Openbaring 3:4). Het gaat om gelovigen die in een geestelijk dode gemeente trouw bleven en zich niet bevuilden met zonde en afgoderij. Zij krijgen de belofte: "zij zullen met Mij wandelen in witte klederen". Ook in een gemeente die als geheel dood heet, kent Christus de Zijnen en noemt Hij hen bij name.
Wat is het boek des levens in de brief aan Sardis?
Christus belooft wie overwint: "Ik zal zijn naam geenszins uitdoen uit het boek des levens, en Ik zal zijn naam belijden voor Mijn Vader en voor Zijn engelen" (Openbaring 3:5). Het boek des levens is het beeld van de namen die bij God geschreven staan (Exodus 32:32-33, Filippenzen 4:3, Openbaring 20:15). Voor wie volhardt, is de belofte een zekerheid: Christus Zelf erkent hem als de Zijne.
Wie was koning Croesus van Sardis?
Croesus was de laatste koning van Lydië en regeerde vanuit Sardis rond het midden van de zesde eeuw voor Christus. Hij werd spreekwoordelijk om zijn rijkdom; zo rijk als Croesus is nog altijd een gezegde. Volgens Herodotus schonk hij kostbare gaven aan het orakel van Delphi en droeg hij bij aan de tempel van Artemis in Efeze. Rond 547 voor Christus verloor hij zijn rijk en zijn hoofdstad aan de Perzische koning Cyrus, die de Bijbel Kores noemt.
Wat is er vandaag van Sardis te zien?
Bij het dorp Sart in de provincie Manisa liggen de opgegraven resten van Sardis. Het meest in het oog vallen de tempel van Artemis, waarvan twee zuilen nog overeind staan, en het herstelde complex van badhuis en gymnasium. Daarnaast ligt een grote synagoge uit de late oudheid en een rij winkels langs de hoofdstraat. Van de burcht op de steile rots resten alleen verweerde muurstukken.
Gerelateerde plaatsen
Patmos
Patmos bestaat nog en hoort bij Griekenland; de identificatie is zeker
Efeze
De ruïnes van Efeze liggen bij het huidige stadje Selçuk in de provincie Izmir, Turkije; de identificatie is zeker
Filadelfia
Filadelfia heet nu Alaşehir, een stad in de Turkse provincie Manisa, ruim honderd kilometer ten oosten van Izmir
Thyatira
Op de plaats van Thyatira ligt de Turkse stad Akhisar in de provincie Manisa, ongeveer negentig kilometer ten noordoosten van Izmir
Smirna
Smirna is nooit verlaten en heet nu Izmir, een grote havenstad in het westen van Turkije
Laodicea
De ruïnes van Laodicea liggen bij het dorp Eskihisar, vlak bij de stad Denizli in het zuidwesten van Turkije
Bijbelse personen verbonden aan Sardis
Bijbelhoofdstukken die zich in Sardis afspelen
Leer meer over Sardis met AI BijbelAssistent
Wilt u dieper ingaan op de geschiedenis, de bijbelteksten of de theologische betekenis van Sardis? Onze AI-assistent helpt u verder.
Verdiep u verder
Alle bijbelse plaatsen
Terug naar het overzicht van bijbelse plaatsen.
Bijbelse personen
Ontdek wie er leefden in Sardis.
Bijbelse tijdlijn
Plaats Sardis in de bijbelse geschiedenis.
Lees de Bijbel
Lees de bijbelgedeelten over Sardis.
Bijbeluitleg
Uitleg bij bijbelgedeelten over Sardis.
Bijbel onderwerpen
Verken thema's die verbonden zijn met Sardis.