Sardis in de Bijbel

Croesus was de laatste koning van het onafhankelijke Lydië (circa 560-547 voor Christus) en regeerde vanuit Sardis. Zijn naam is in het Nederlands spreekwoordelijk geworden voor iemand met onmetelijke rijkdom ("zo rijk als Croesus"). Zijn welvaart kwam deels uit de goudhoudende rivier de Pactolus, die door Sardis stroomde. Croesus droeg bij aan de herbouw van de tempel van Artemis in Efeze en stuurde kostbare geschenken naar het orakel van Delphi. Hij werd in 547 voor Christus verslagen door de Perzische koning Cyrus de Grote, waarna Lydië deel werd van het Perzische rijk.

Sardis lag op een bijna loodrechte rotsheuvel die als onneembaar gold. De verdedigers vertrouwden zo op die natuurlijke verdediging dat zij de steile zijden nauwelijks bewaakten. In 547 voor Christus zag een Perzische soldaat van Cyrus een Lydische wachter langs een schijnbaar onbegaanbare plek afdalen om zijn helm op te rapen, en klom in de nacht langs dezelfde weg naar boven; zo viel de stad. In 218 voor Christus gebeurde hetzelfde opnieuw, toen Antiochus de Grote op precies dezelfde manier de stad innam. Sardis werd in de oudheid hét voorbeeld van een stad die vastliep op haar eigen zelfvertrouwen, en Christus gebruikt die herinnering in Openbaring 3:3.

In Openbaring 3:1 vat Christus de toestand van de gemeente in Sardis samen in één zin: "Ik ken uw werken, en weet dat u de naam hebt dat u leeft, maar u bent dood." De gemeente had reputatie: zij stond bekend als levend. Maar Christus, Die nieren en harten doorzoekt, zag dat er geen echt leven meer was. Haar werken waren "niet vol bevonden voor God". Dit is een van de meest huiveringwekkende uitspraken van Christus: een gemeente kan gestorven zijn zonder het zelf te weten, en zonder dat de buitenwereld het ziet.

Christus zegt in Openbaring 3:3: "Als u dan niet waakzaam bent, zal Ik bij u komen als een dief en u zult beslist niet weten op welk uur Ik bij u zal komen." Dit beeld gebruikt Jezus ook elders (Mattheüs 24:43; 1 Thessalonicenzen 5:2; 2 Petrus 3:10) voor zijn onverwachte komst. Voor de inwoners van Sardis had het beeld een extra lading: tweemaal was hun stad 's nachts stilletjes ingenomen door vijanden die over de muren kwamen. Christus waarschuwt dat Hij hen op dezelfde manier, onaangekondigd, zal bezoeken als zij niet waken en zich bekeren.

In Openbaring 3:4 zegt Christus: "Maar u hebt ook in Sardis enkele personen die hun kleren niet bevlekt hebben, en zij zullen met Mij wandelen in witte kleren, omdat zij het waard zijn." Dit zijn christenen die te midden van een geestelijk gestorven gemeente trouw zijn gebleven aan Christus en zich niet hebben ingelaten met het heidense compromis om hen heen. De uitdrukking "bevlekte kleren" verwijst in de Bijbel vaak naar afgoderij en seksuele onreinheid (vgl. Judas 23). Christus belooft hen dat zij met Hem zullen wandelen in witte kleren — het teken van verlossing en heerlijkheid.

Het boek des levens is in de Bijbel het beeld van Gods register van wie Hem toebehoren (Exodus 32:32-33; Psalm 69:29; Lukas 10:20; Filippenzen 4:3; Openbaring 13:8, 17:8, 20:12, 21:27). In Openbaring 3:5 belooft Christus dat Hij de naam van de overwinnaar "niet zal uitwissen uit het boek des levens". Zijn uitdrukking wordt verschillend uitgelegd: sommigen zien er een waarschuwing in dat afvallen mogelijk is; anderen lezen haar als een sterke belofte van eeuwige zekerheid voor wie volhardt. In elk geval wil Christus wie trouw zijn, de hoogste zekerheid geven: hun naam staat onuitwisbaar geschreven waar het telt.

Sardis was in de Romeinse tijd bekend om haar wolindustrie: uit Sardis kwamen zowel eenvoudige als kostbare geverfde wollen kleren, waaronder purperen gewaden. In een stad die leefde van kleding, zegt Christus iets heel specifieks: "Wie overwint, zal bekleed worden met witte kleren" (Openbaring 3:5). Tegenover de bevlekte kleren van de dode gemeente en tegenover de duurste purperen wol die de stad kon maken, zet Hij de onbezoedelde witte kleding waarin wie Hem toebehoren voor Gods troon zullen staan (vgl. Openbaring 7:14). Het is een belofte die precies hun dagelijkse werk beelden geeft.

De antieke stad Sardis is niet meer bewoond, maar de uitgestrekte ruïnes liggen nabij het dorpje Sart in de Turkse provincie Manisa, ongeveer 90 kilometer ten oosten van Izmir. Amerikaanse archeologen hebben sinds het begin van de twintigste eeuw grote delen van de lagere stad opgegraven, waaronder een indrukwekkend gymnasium en een van de grootste bewaard gebleven antieke synagogen van de Joodse diaspora. Van de bijna onneembare burcht op de heuveltop zijn alleen enkele verweerde muurresten over.