Genesis zelf noemt geen schrijver. Toch spreekt de kerk al eeuwen over de vijf boeken van Mozes, en het Nieuwe Testament doet dat ook. Tegelijk hoort u op school of in de media dat de boeken veel later uit verschillende bronnen zouden zijn samengesteld. Wat zegt de Schrift zelf over wie Genesis schreef? Het korte antwoord op de vraag wie het boek Genesis heeft geschreven: Mozes, die Israël uit Egypte leidde, met enkele kleine latere aanvullingen.
Wat zegt de Bijbel over wie Genesis schreef?
De vijf boeken van Mozes, ook wel de Thora genoemd, vormen in de Bijbel één geheel. Over dat geheel zegt de Schrift herhaaldelijk dat Mozes schreef. God gaf hem opdracht om op te schrijven (Exodus 17:14), en van de wetgeving op de Sinaï staat: 'Mozes nu beschreef al de woorden des HEEREN' (Exodus 24:4). Aan het eind van zijn leven lezen we: 'En het geschiedde, als Mozes voleind had de woorden dezer wet te schrijven in een boek, totdat zij voltrokken waren' (Deuteronomium 31:24). Zie ook de uitleg van Deuteronomium 31.
Na Mozes spreekt de Schrift telkens over het wetboek of het boek van Mozes, bijvoorbeeld in Jozua 8:31, 2 Koningen 14:6 en Ezra 6:18. Het Nieuwe Testament sluit daarbij aan. Toen de Sadduceeën de opstanding ontkenden, wees de Heere Jezus hen op een tekst uit Exodus met de vraag: 'hebt gij niet gelezen in het boek van Mozes' (Markus 12:26). Genesis wordt daarbij niet apart genoemd, maar het hoort er vanaf het begin bij als het eerste van de vijf boeken.
Heeft Mozes Genesis echt geschreven?
De Heere Jezus spreekt over Mozes als schrijver van wat Hij Zelf ook als Gods Woord aanhaalt: 'Want indien gij Mozes geloofdet, zo zoudt gij Mij geloven; want hij heeft van Mij geschreven' (Johannes 5:46). Op de weg naar Emmaüs legde Hij uit wat van Hem geschreven was, 'begonnen hebbende van Mozes en van al de profeten' (Lukas 24:27). Wie Christus volgt, neemt dat getuigenis ernstig.
Mozes was ook in staat om zo'n werk te schrijven. Stefanus zegt van hem: 'En Mozes werd onderwezen in alle wijsheid der Egyptenaren; en was machtig in woorden en in werken' (Handelingen 7:22). Meer over zijn leven leest u bij Mozes.
Wanneer is Genesis geschreven?
Als Mozes de schrijver is, ontstond Genesis in zijn leven, in de tijd van de uittocht en de veertig jaren in de woestijn. Een precies jaartal geeft de Bijbel niet. Wel staat er dat Salomo de tempel begon te bouwen in het vierhonderd en tachtigste jaar na de uittocht uit Egypte (1 Koningen 6:1). Wie die telling letterlijk neemt, komt voor de uittocht uit rond 1446 voor Christus; andere uitleggers dateren de uittocht in de dertiende eeuw voor Christus. Volgens beide dateringen is Genesis meer dan drieduizend jaar oud. De documentenhypothese, die verderop aan bod komt, plaatst de bronnen veel later, in de tijd van de koningen en de ballingschap.
Hoe kon Mozes weten wat er in Genesis gebeurde?
Genesis beschrijft de schepping, de zondvloed en de aartsvaders, alles lang voor Mozes leefde. Hoe kon hij dat weten? De Bijbel zegt het niet precies. Twee dingen gaan samen. Allereerst heeft de Heilige Geest de schrijvers zo gedreven dat zij schreven wat God wilde (2 Petrus 1:21). Wat geen mens gezien had, zoals de schepping, kon alleen God bekendmaken.
Daarnaast kan Mozes gebruikgemaakt hebben van wat er al was overgeleverd, mondeling of op schrift. Genesis is opgebouwd rond een aantal opschriften, zoals 'Dit zijn de geboorten des hemels en der aarde' (Genesis 2:4) en 'Dit is het boek van Adams geslacht' (Genesis 5:1). Sommige uitleggers zien daarin oudere geslachtsregisters die Mozes onder de leiding van de Geest heeft verwerkt. Dat is een mogelijkheid, geen zekerheid; het doet niets af aan het gezag van het boek. Een opzet om Genesis zelf te lezen vindt u in de bijbelstudie over Genesis.
Zijn er stukken die niet van Mozes zijn?
Ja, en dat erkennen ook uitleggers die vast aan Mozes als schrijver houden. Het duidelijkste voorbeeld is het slot van Deuteronomium, dat de dood en begrafenis van Mozes beschrijft. Daar staat: 'en niemand heeft zijn graf geweten, tot op dezen dag' (Deuteronomium 34:6). De kanttekeningen bij de Statenvertaling zeggen er eerlijk bij dat dit hoofdstuk naar het gevoelen van de meesten na de dood van Mozes door een ander man Gods is beschreven, mogelijk Jozua of Eleazar.
Ook hier en daar een verklarende opmerking of een oude plaatsnaam die later werd bijgewerkt, wordt soms aan een latere hand toegeschreven. Zo heet een stad in Genesis 14:14 al Dan, terwijl ze volgens Jozua 19:47 die naam pas na de intocht in Kanaän kreeg; de kanttekening noemt de oudere namen Leschem en Laïs. Zulke kleine toevoegingen veranderen niets aan het geheel: het blijven de boeken van Mozes, en het blijft Gods Woord.
Wat is de documentenhypothese?
In de negentiende eeuw kreeg in de bijbelwetenschap een andere verklaring veel aanhang, verbonden met de Duitse geleerde Julius Wellhausen. Volgens deze documentenhypothese zijn de vijf boeken eeuwen na Mozes samengesteld uit vier bronnen, aangeduid met de letters J, E, D en P. Verschillende namen voor God, herhalingen en verschillen in stijl zouden op verschillende schrijvers wijzen.
Vanuit de reformatorische traditie zijn daar wezenlijke bezwaren tegen:
- Het gaat in tegen wat Christus en de apostelen over Mozes zeggen (Johannes 5:46; Markus 12:26).
- Eén schrijver kan bewust verschillende namen voor God gebruiken, met een eigen betekenis, zoals ook elders in de Bijbel gebeurt.
- De theorie gaat uit van een ontwikkeling van Israëls godsdienst die de Bijbel zelf niet geeft.
- In de bijbelwetenschap zelf is de klassieke vorm van deze theorie niet onomstreden gebleven; er bestaan veel varianten naast elkaar.
Hoe het met de schrijvers van de andere bijbelboeken zit, leest u bij de vraag wie de Bijbel geschreven heeft.
Waar christenen verschillen
Alle christenen die de Bijbel als Gods Woord aanvaarden, delen dat Genesis door God is ingegeven en betrouwbaar spreekt. Over de menselijke kant zijn er verschillende posities:
- Mozes als schrijver van het geheel, met enkele kleine latere toevoegingen zoals Deuteronomium 34. Dit is de lijn van de reformatorische kerken en van de kanttekeningen; zij beroepen zich vooral op het getuigenis van Christus.
- Mozes als kern en bron, terwijl latere gelovige schrijvers het werk onder leiding van de Geest hebben afgerond of bewerkt. Deze opvatting komt voor bij een deel van de evangelische uitleggers.
- Latere samenstelling uit bronnen, waarbij Mozes nauwelijks een rol speelt. Dat is de lijn van de historisch-kritische bijbelwetenschap; zij leest de Bijbel meestal niet als onfeilbaar Gods Woord.
De reformatorische lijn houdt vast aan Mozes, omdat de Heere Jezus en de apostelen dat doen. Dat gaat verder dan een wetenschappelijke vraag: het raakt aan het gezag van Christus' eigen woorden.
Wat zeggen de belijdenisgeschriften?
De Nederlandse Geloofsbelijdenis noemt in artikel 4 als eerste canonieke boeken de vijf boeken van Mozes: Genesis, Exodus, Leviticus, Numeri en Deuteronomium. In artikel 3 belijdt zij dat Gods Woord niet is voortgebracht door de wil van een mens, maar dat heilige mensen Gods, gedreven door de Heilige Geest, gesproken hebben. God gebood Zijn knechten, de profeten en apostelen, Zijn geopenbaarde woord op schrift te stellen, en schreef de twee tafelen van de wet Zelf met Zijn vinger.
Zo ziet de belijdenis de menselijke schrijver en de goddelijke Auteur samen. Mozes schreef, en God sprak. Daarom kan de kerk Genesis lezen als het betrouwbare begin van de geschiedenis van God met de wereld.
'Maar zo gij zijn Schriften niet gelooft, hoe zult gij Mijn woorden geloven?' (Johannes 5:47)