Iemand tot zondebok maken is in het Nederlands een bekende uitdrukking: één persoon krijgt de schuld van wat velen hebben gedaan. Het woord heeft een bijbelse achtergrond. Het verwijst naar de bok die op de Grote Verzoendag, beladen met de zonden van Israël, de woestijn in werd gestuurd. Opvallend genoeg zegt de spreektaal bijna het tegendeel van wat er op die dag gebeurde.
Waar komt het woord zondebok vandaan?
Eén keer per jaar, op de Grote Verzoendag, deed de hogepriester verzoening voor heel het volk. Leviticus 16 beschrijft hoe dat ging. Aäron moest twee geitenbokken nemen en ze voor het aangezicht van de HEERE stellen, bij de deur van de tent der samenkomst (Leviticus 16:7). Daarna werden er loten geworpen: 'een lot voor den HEERE, en een lot voor den weggaanden bok' (Leviticus 16:8).
De eerste bok werd geslacht als zondoffer. Met de tweede bok deed Aäron iets bijzonders. Aäron legde beide handen op zijn kop en beleed daarbij 'al de ongerechtigheden der kinderen Israels, en al hun overtredingen, naar al hun zonden' (Leviticus 16:21). Daarna bracht een man de bok de woestijn in. De wet zegt wat dat betekende: 'Alzo zal die bok op zich al hun ongerechtigheden in een afgezonderd land wegdragen' (Leviticus 16:22).
Het Nederlandse woord zondebok verwijst naar deze bok die de zonden van het volk wegdroeg. Het hele verloop van die dag, met alle offers, staat in de uitleg van Leviticus 16. Waarom God in het Oude Testament offers vroeg, en wat de Grote Verzoendag verder inhield, leest u bij de vraag waarom er dierenoffers waren in het Oude Testament.
Wat betekent weggaande bok of Azazel?
In het Hebreeuws staat op deze plaats het woord Azazel. De Statenvertaling vertaalt het met weggaande bok. De kanttekeningen leggen uit waarom: naar het gevoelen van de meesten in hun tijd is het woord samengesteld uit een woord voor geit en een woord voor weggaan. Het zou dan de levende bok aanduiden die losgelaten werd om weg te gaan, of de plaats waar hij heen werd gebracht. Bij vers 10 noemen de kanttekeningen die tweede mogelijkheid: naar Azazel, dat is, naar de plaats die zo heette.
Andere vertalingen laten het woord onvertaald staan als een naam. Wat die naam precies betekent, is onder uitleggers niet zeker, en het is goed dat eerlijk te zeggen. Wat wel vaststaat, staat in de tekst zelf. Beide bokken werden voor het aangezicht van de HEERE gesteld. De tweede bok was geen offer aan een ander, maar een teken van wat God deed: de zonden werden weggedragen, ver weg van het volk, naar een land waar niemand woonde. Wie de bok had weggebracht, moest zich daarna wassen voor hij terug mocht in het kamp (Leviticus 16:26).
Hoe wijst de zondebok naar Christus?
De twee bokken horen bij elkaar. De eerste laat zien dat er voor de zonde betaald moet worden met bloed. De tweede laat zien dat de zonde daarna werkelijk weg is. Samen wijzen ze naar het werk van Christus, Die beide in Zich verenigt.
Jesaja profeteerde over de Knecht van de HEERE: 'Wij dwaalden allen als schapen, wij keerden ons een iegelijk naar zijn weg; doch de HEERE heeft onzer aller ongerechtigheid op Hem doen aanlopen' (Jesaja 53:6). Johannes de Doper wees op Jezus en zei: 'Zie het Lam Gods, Dat de zonde der wereld wegneemt' (Johannes 1:29). Ook het einde van de Verzoendag wijst naar Christus. De lichamen van de offerdieren waarvan het bloed in het heiligdom was gebracht, werden buiten het leger verbrand (Leviticus 16:27). De Hebreeënbrief verbindt dat met Jezus: 'Daarom heeft ook Jezus, opdat Hij door Zijn eigen bloed het volk zou heiligen, buiten de poort geleden' (Hebreeën 13:12).
Het bloed van bokken kon de zonden zelf niet wegnemen (Hebreeën 10:4). Het waren schaduwen. Christus is de werkelijkheid, en Zijn offer hoeft niet ieder jaar herhaald te worden. Meer hierover vindt u op de pagina over plaatsvervangend lijden en bij de vraag wat Lam Gods betekent.
Wat is de betekenis van zondebok in het Nederlands?
In de spreektaal is een zondebok iemand die de schuld krijgt van iets waaraan anderen net zo schuldig zijn, of meer. Een groep zoekt iemand op wie alles afgeschoven kan worden, zodat de rest zich onschuldig kan voelen. Dat gebeurt in gezinnen, op school, op het werk en in de samenleving.
Op dit punt zegt de spreektaal bijna het omgekeerde van Leviticus 16. In de spreektaal schuift men de eigen schuld af op een ander. In Leviticus 16 belijdt het volk zijn eigen zonden, en God Zelf wijst de drager aan. Afschuiven is zo oud als de zondeval: 'De vrouw, die Gij bij mij gegeven hebt, die heeft mij van dien boom gegeven' (Genesis 3:12), zei Adam. De Grote Verzoendag leert het tegenovergestelde: de zonde eerlijk noemen, als uw eigen zonde.
Toch is er ook een overeenkomst. Een zondebok in de spreektaal is vaak onschuldig, en Christus was dat werkelijk. Het verschil is dat Hij niet tegen Zijn wil werd aangewezen. Hij zei Zelf van Zijn leven: 'Niemand neemt hetzelve van Mij, maar Ik leg het van Mijzelven af' (Johannes 10:18). Wie dat gelooft, hoeft zelf geen zondebok meer te zoeken, en hoeft ook een ander niet tot zondebok te maken.
Wat zeggen de belijdenisgeschriften?
De Heidelbergse Catechismus spreekt over het dragen van de zonde in Zondag 15 van de Heidelbergse Catechismus. Op de vraag wat het woord geleden betekent, antwoordt hij dat Christus heel Zijn leven, maar vooral aan het einde, 'den toorn Gods tegen de zonde des gansen menselijken geslachts gedragen heeft' (Heidelbergse Catechismus, Zondag 15, vraag 37). Dat lijden was het enige zoenoffer, dat ons met lichaam en ziel van de eeuwige verdoemenis verlost.
Artikel 21 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis belijdt dat Christus als eeuwige Hogepriester Zichzelf aan het kruis voor ons geofferd heeft en Zijn bloed heeft gestort tot reiniging van onze zonden. Het artikel haalt daarbij Jesaja 53 aan: Hij werd met de misdadigers gerekend en droeg de straf die wij verdiend hadden. Zo vat de kerk samen wat de twee bokken van de Grote Verzoendag al aankondigden.
'Zo ver het oosten is van het westen, zo ver doet Hij onze overtredingen van ons' (Psalm 103:12)