In veel gemeenten staat in de wintermaanden een vaste avond op de kerkelijke agenda: catechisatie. Kinderen en jongeren komen dan bij de predikant of een catecheet samen om de leer van de kerk te leren kennen. Wie buiten de kerk is opgegroeid, kent het woord vaak alleen van horen zeggen, en ook kerkgangers halen het soms door elkaar met de catechismus. Hieronder leest u waar het woord vandaan komt, wat de Bijbel over geloofsonderwijs zegt en hoe het in een reformatorische gemeente gaat.
Wat betekent het woord catechisatie?
Catechisatie komt van het Griekse werkwoord katēcheō: onderwijzen, mondeling onderrichten. Het Nieuwe Testament gebruikt dat woord een paar keer. Paulus schrijft: 'En die onderwezen wordt in het Woord, dele mede van alle goederen dengene, die hem onderwijst' (Galaten 6:6). Zowel onderwezen wordt als onderwijst staat in het Grieks met dit werkwoord. In de gemeenten van Galatië waren er dus al mensen die onderwijs gaven en mensen die het ontvingen, en Paulus vraagt de leerlingen om voor hun leraar te zorgen.
Lukas schreef zijn evangelie aan Theofilus, 'Opdat gij moogt kennen de zekerheid der dingen, waarvan gij onderwezen zijt' (Lukas 1:4). Ook daar staat hetzelfde woord. Ook van Apollos staat er dat hij in de weg van de Heere onderwezen was (Handelingen 18:25). Het gaat steeds om onderwijs in wat de apostelen over Christus hebben doorgegeven.
Catechisatie is dus geen vinding van later tijd. In de eerste eeuwen kregen volwassenen die tot het geloof kwamen, onderwijs vóór hun doop; zij heetten catechumenen. Augustinus schreef rond het jaar 400 een boekje over het onderwijzen van beginners in het geloof, De catechizandis rudibus. Na de Reformatie kwam het accent te liggen op het onderwijs aan de kinderen van de gemeente, die als kind gedoopt waren.
Wat is het verschil tussen catechisatie en catechismus?
De twee woorden hebben dezelfde wortel, maar betekenen iets anders. Catechisatie is het onderwijs zelf: de bijeenkomst, de uitleg, het leren. Een catechismus is het boekje waaruit onderwezen wordt, een samenvatting van de christelijke leer in vragen en antwoorden. Paulus vraagt Timotheüs al om vast te houden aan een vaste vorm van de leer: 'Houd het voorbeeld der gezonde woorden, die gij van mij gehoord hebt' (2 Timotheüs 1:13).
In de reformatorische kerken in Nederland is dat boekje de Heidelbergse Catechismus. Hij kwam in 1563 tot stand, vooral door het werk van Zacharias Ursinus, met medewerking van onder anderen Caspar Olevianus, in opdracht van keurvorst Frederik III van de Palts, juist voor het onderwijs aan de jeugd en als leidraad voor de prediking. Hij volgt drie stukken: de ellende van de mens, de verlossing door Christus en de dankbaarheid (vraag 2). Over het ontstaan en de opbouw leest u meer op de pagina over de geschiedenis van de Heidelbergse Catechismus.
Waarom onderwijst de kerk haar kinderen?
Het geloofsonderwijs aan kinderen begint in de Bijbel thuis. Israël kreeg de opdracht: 'En gij zult ze uw kinderen inscherpen, en daarvan spreken, als gij in uw huis zit' (Deuteronomium 6:7). De woorden van de HEERE moesten in het hart van de ouders zijn en van daaruit aan de kinderen doorgegeven worden; zie de uitleg van Deuteronomium 6. Asaf zingt hetzelfde: 'Wij zullen het niet verbergen voor hun kinderen, voor het navolgende geslacht, vertellende de loffelijkheden des HEEREN' (Psalm 78:4).
In het Nieuwe Testament is het niet anders. Vaders moeten hun kinderen opvoeden 'in de lering en vermaning des Heeren' (Efeze 6:4). Timotheüs kende de Schriften van kinds af aan (2 Timotheüs 3:15); zijn grootmoeder Lois en zijn moeder Eunice hadden hem voorgegaan in het geloof (2 Timotheüs 1:5).
Daar sluit de catechisatie bij aan. Bij de doop van een kind beloven de ouders in reformatorische kerken het kind naar hun vermogen in de christelijke leer te onderwijzen en te laten onderwijzen. Zo staat het in het formulier dat bij de kinderdoop gelezen wordt. De catechisatie neemt de taak van de ouders niet over; de gemeente helpt hen die belofte na te komen. Waarom deze kerken de kinderen van gelovigen dopen, leest u bij kinderdoop of volwassenendoop. De Synode van Dordrecht (1618-1619) vatte het samen als onderwijs op drie plaatsen: thuis door de ouders, op school door de onderwijzers en in de kerk door de predikanten.
Hoe gaat catechisatie in een reformatorische gemeente?
De vorm verschilt per gemeente, maar het patroon is in grote lijnen hetzelfde. Van september tot het voorjaar komen de jongeren eens per week of eens per twee weken samen, in groepen naar leeftijd. Meestal geeft de predikant de les; in grotere gemeenten of bij een vacature ook een ouderling of een catecheet. Soms is er voor de jongste kinderen een aparte kindercatechisatie.
In de les staat een zondag of een onderwerp uit de catechismus centraal, met de bijbelteksten die erbij horen. Veel catechisanten leren de antwoorden, een paar bijbelteksten of een psalmvers uit het hoofd. In de oudere reformatorische traditie worden daarnaast vragenboekjes gebruikt, zoals die van Hellenbroek en Borstius. Wie wil herhalen, kan zijn kennis toetsen met de quiz over de Heidelbergse Catechismus.
Kennis is daarbij geen doel op zichzelf. De catecheet wil dat jongeren weten wat zij geloven en waarom, zodat zij rekenschap kunnen geven van de hoop die in hen is (1 Petrus 3:15). Vooral wil hij hen wijzen op Christus. Kennis alleen maakt niemand zalig; de Heilige Geest werkt het geloof door het Woord (Romeinen 10:17; Heidelbergse Catechismus, vraag 65). Daarom wordt er op catechisatie ook gebeden en gaat het gesprek vaak over de vragen die jongeren zelf hebben.
Wat is belijdeniscatechisatie?
Wie ouder is, vaak vanaf een jaar of zeventien, en zich afvraagt of hij openbare belijdenis van het geloof zal doen, kan belijdeniscatechisatie volgen. De groep is kleiner en het gesprek persoonlijker. De stof is dezelfde leer, maar nu met de vraag: geloof ik dit ook zelf, en heb ik de Heere Jezus nodig als mijn Zaligmaker? Paulus verbindt geloven en belijden: 'Want met het hart gelooft men ter rechtvaardigheid en met den mond belijdt men ter zaligheid' (Romeinen 10:10). Meer over wat belijden in de Bijbel betekent, leest u bij bijbelteksten over belijdenis.
Aan het eind volgt een gesprek met de kerkenraad. Wie daarna in een kerkdienst openbare belijdenis aflegt, beantwoordt zelf de vragen van het belijdenisformulier en wordt in de meeste reformatorische kerken ook tot het avondmaal toegelaten. Wie belijdeniscatechisatie volgt, is daarmee niet verplicht belijdenis te doen. Het is een tijd om de Heere te zoeken en om, met de predikant of een ouderling, eerlijk over het eigen geloof te spreken.
Wat zeggen de belijdenisgeschriften?
De Heidelbergse Catechismus is zelf het leerboek van de catechisatie, en hij rekent het onderwijs tot de plichten van de gemeente. Bij het vierde gebod belijdt hij 'dat de kerkedienst, of het predikambt, en de scholen onderhouden worden' (Heidelbergse Catechismus, Zondag 38, vraag 103). U kunt alle 52 zondagen van de catechismus nalezen.
Tegelijk maakt de catechismus duidelijk dat het geloof meer is dan weten. Vraag 21 noemt het waar geloof een stellig weten van wat God in Zijn Woord geopenbaard heeft, en daarnaast 'een vast vertrouwen, hetwelk de Heilige Geest door het Evangelie in mijn hart werkt' (Heidelbergse Catechismus, Zondag 7, vraag 21). Catechisatie kan het eerste aanreiken; het tweede is het werk van de Geest.
Artikel 34 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis belijdt dat de kinderen van gelovigen gedoopt worden en het teken van het verbond ontvangen, zoals de kinderen in Israël besneden werden (vergelijk vraag 74 van de catechismus). Wie als kind dat teken ontving, wordt in de catechisatie onderwezen in wat dat teken betekent: de beloften van God in Christus en de roeping om Hem te dienen (Handelingen 2:39).
'dat gij van kinds af de heilige Schriften geweten hebt, die u wijs kunnen maken tot zaligheid' (2 Timotheüs 3:15)