In films, games en krantenkoppen staat apocalyps voor een wereldramp: een kernoorlog, een meteoriet, het einde van alles. Wie het woord in de Bijbel opzoekt, leest dat het daar iets anders betekent. Het is de Griekse naam van het laatste bijbelboek, en die naam belooft geen ondergang, maar een onthulling. Hieronder leest u wat het woord betekent, hoe het zijn huidige klank kreeg, wat apocalyptische literatuur is, hoe christenen het boek Openbaring verschillend uitleggen en wat de kern ervan is.
De betekenis van apocalyps
Apocalyps komt van het Griekse woord apokalupsis, dat openbaring of onthulling betekent: het wegnemen van een bedekking, zodat zichtbaar wordt wat verborgen was. Het laatste boek van de Bijbel begint met dit woord: 'De openbaring van Jezus Christus' (Openbaring 1:1). Het vers zegt verder dat God deze openbaring gaf om Zijn dienstknechten te tonen wat spoedig moest gebeuren.
De kanttekeningen bij de Statenvertaling leggen bij dit vers uit dat het Griekse woord in de Latijnse vertaling en in andere talen bewaard is gebleven. Het betekent volgens de kanttekeningen een openbaring of ontdekking van verborgen dingen, zoals het woord ook elders voor het Evangelie gebruikt wordt. Zo wordt het boek in veel talen nog steeds de Apocalyps genoemd. In de uitleg van Openbaring 1 leest u meer over dit opschrift.
Het woord komt ook buiten Openbaring voor. Paulus zegt dat hij het Evangelie niet van een mens ontving, maar door de openbaring van Jezus Christus (Galaten 1:12). Openbaring is dus een woord voor wat God bekendmaakt, niet voor wat mensen vrezen.
Hoe ging apocalyps wereldondergang betekenen?
Omdat het boek Openbaring veel beschrijft over oordelen, oorlog, aardbevingen en het einde van deze wereld, ging het woord apocalyps in het gewone spraakgebruik samenvallen met die beelden. Wie nu apocalyptisch zegt, bedoelt meestal: rampzalig, alles verwoestend. Die betekenis staat niet in de Bijbel. Ze is ontstaan doordat mensen de naam van het boek gingen gebruiken voor de schrikbeelden die erin voorkomen.
Dat is een verschuiving die de kern mist. Openbaring vertelt over rampen, maar het boek is geschreven om de gemeente te troosten. Het laatste woord is aan een nieuwe hemel en een nieuwe aarde. 'En God zal alle tranen van hun ogen afwissen; en de dood zal niet meer zijn; noch rouw, noch gekrijt, noch moeite zal meer zijn' (Openbaring 21:4).
Wat is apocalyptiek?
Met apocalyptiek bedoelen uitleggers een bijzondere manier van schrijven, die naast Openbaring vooral in delen van Daniël voorkomt. Kenmerkend zijn visioenen, beelden van dieren en hoornen, symbolische getallen, engelen die uitleg geven, en een strijd tussen God en de machten van het kwaad die eindigt in Gods overwinning. Daniël zei tegen koning Nebukadnezar: 'Maar er is een God in den hemel, Die verborgenheden openbaart' (Daniël 2:28). Dat vat het genre samen: God laat zien wat voor mensen verborgen is.
Omdat de beelden symbolisch zijn, moeten ze voorzichtig uitgelegd worden. Getallen als zeven en twaalf hebben in de Bijbel vaak een betekenis die verder gaat dan rekenen. Wie de zeven zegels of de vier ruiters wil begrijpen, leest het best eerst het hele boek in zijn samenhang. Over de zegels leest u meer bij de vraag wat de zeven zegels in Openbaring zijn.
Hoe leggen christenen de Apocalyps uit?
Over de uitleg van Openbaring verschillen bijbelgetrouwe christenen. Grofweg zijn er vier lijnen:
- Toekomstgericht: het grootste deel van het boek beschrijft gebeurtenissen die nog moeten komen, vlak voor de wederkomst van Christus.
- Kerkhistorisch: het boek beschrijft in volgorde de geschiedenis van de kerk, van de tijd van Johannes tot het einde.
- Tijdgebonden: het meeste ging over de vervolging in de eerste eeuwen en is toen al vervuld.
- Geestelijk: het boek toont in beelden de strijd die in elke tijd gaande is tussen Christus en het kwaad, en Zijn overwinning.
Veel reformatorische uitleggers combineren elementen hieruit. De kanttekeningen bij Openbaring 1:1 zien het boek als het begin van een opeenvolging van gebeurtenissen die doorloopt tot de laatste dag. Een studiegids die het boek hoofdstuk voor hoofdstuk doorneemt, vindt u in de bijbelstudie over Openbaring. Wat vaststaat: het boek noemt geen datum. De Heere Jezus zei dat niemand dag en uur weet (Mattheüs 24:36). Wie met Openbaring datums berekent, gaat verder dan het boek toestaat.
Wat is de kern van het boek Openbaring?
Het boek begint met een zaligspreking: 'Zalig is hij, die leest, en zijn zij, die horen de woorden dezer profetie, en die bewaren, hetgeen in dezelve geschreven is; want de tijd is nabij' (Openbaring 1:3). Het is dus geschreven om gelezen en bewaard te worden, ook door gewone gemeenteleden. Het is een troostboek voor een vervolgde kerk.
De kern is dat Christus overwint. Het Lam, Dat geslacht is, deelt in de troon. Hij Die op de troon zit, zegt: Ziet, Ik maak alle dingen nieuw (Openbaring 21:5). En het boek eindigt met een belofte en een gebed: 'Die deze dingen getuigt, zegt: Ja, Ik kom haastiglijk. Amen. Ja, kom, Heere Jezus!' (Openbaring 22:20). Meer bijbelteksten over de laatste dingen vindt u bij het onderwerp eindtijd.
Wat zeggen de belijdenisgeschriften?
De belijdenisgeschriften gebruiken het woord apocalyps niet. Wel spreken ze over het einde waar het boek naartoe leidt. In Zondag 19 van de Heidelbergse Catechismus (vraag 52) staat de troost van de wederkomst: dat de gelovige 'in alle droefenis en vervolging met opgerichten hoofde' de Rechter uit de hemel verwacht (Heidelbergse Catechismus, Zondag 19, vraag 52). Dat is de toon van Openbaring: opgeheven hoofden te midden van vervolging.
Artikel 37 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis belijdt dat Christus op de door God bepaalde tijd, die alle schepselen onbekend is, zichtbaar uit de hemel zal komen om de levenden en de doden te oordelen. Voor de goddelozen is dat verschrikkelijk; voor de gelovigen is het een dag van vreugde en vertroosting. Zo leest de kerk de Apocalyps: als de onthulling van de overwinning van Christus.
'Ziet, Ik maak alle dingen nieuw' (Openbaring 21:5)