Elk voorjaar viert de christelijke kerk Pasen, het oudste jaarlijkse feest van de kerk. Toch weten veel mensen niet goed waar het vandaan komt, waarom het samenhangt met het Joodse Pesach en waarom de datum steeds verschuift. Hieronder leest u hoe Pasen in de Bijbel wortelt, hoe de eerste christenen het vierden en hoe de kerk tot één datum kwam. Wat er in de week voor Pasen gebeurde en wanneer het feest dit jaar valt, leest u op de pagina over Pasen en de Stille Week.
Waar komt Pasen vandaan?
Pasen komt voort uit het Pesach, het feest dat de HEERE aan Israël gaf bij de uittocht uit Egypte. In de nacht van de tiende plaag moest elk gezin een lam slachten en het bloed aan de deurposten strijken. De HEERE beloofde: 'wanneer Ik het bloed zie, zal Ik ulieden voorbij gaan' (Exodus 12:13). Het Hebreeuwse woord pesach hangt samen met dat voorbijgaan. Via het Griekse en Latijnse pascha werd het ons woord Pasen.
Israël moest die nacht blijven gedenken: 'gij zult hem vieren onder uw geslachten tot een eeuwige inzetting' (Exodus 12:14). Het lam werd geslacht op de veertiende dag van de eerste maand (Exodus 12:6), en er mocht geen been van gebroken worden (Exodus 12:46). Wie het hele hoofdstuk wil lezen, vindt de uitleg van Exodus 12.
Hoe werd Pesach het feest van Christus?
De Heere Jezus at het pascha met Zijn discipelen in de nacht voor Zijn lijden (Lukas 22:15). Hij werd gekruisigd op de voorbereiding van het pascha (Johannes 19:14). De evangelist Johannes ziet daarin geen toeval. De soldaten braken de benen van de twee anderen die gekruisigd waren, maar Christus was al gestorven en Zijn benen braken zij niet (Johannes 19:32-33). Johannes schrijft erbij: 'Geen been van Hem zal verbroken worden' (Johannes 19:36). Zo verwijst hij naar de wet voor het paaslam.
Paulus zegt het daarna ronduit: 'Want ook ons Pascha is voor ons geslacht, namelijk Christus' (1 Korinthe 5:7). Het bloed van het lam in Egypte wees vooruit naar het bloed van Christus, het Lam Gods Dat de zonde der wereld wegneemt (Johannes 1:29). Waarom dat offer nodig was, leest u bij de vraag waarom de Heere Jezus moest sterven.
Op de derde dag volgde de opstanding, op de eerste dag der week (Mattheüs 28:1). De engel zei tot de vrouwen bij het graf: 'Hij is hier niet; want Hij is opgestaan, gelijk Hij gezegd heeft' (Mattheüs 28:6). Het hele verloop leest u in het verhaal van de opstanding van Jezus.
Hoe is Pasen ontstaan in de vroege kerk?
De eerste christenen kwamen samen op de dag van de opstanding. Lukas vertelt dat de discipelen op de eerste dag van de week bijeenkwamen om brood te breken (Handelingen 20:7). In Openbaring spreekt Johannes van de dag des Heeren (Openbaring 1:10), wat de kerk van oudsher als de zondag verstaat. Zo werd elke zondag een gedachtenis van de opstanding, nog voordat er een jaarlijks paasfeest met vaste vormen was.
Vanaf de tweede eeuw is het jaarlijkse feest bekend. Uit de tweede helft van die eeuw is een preek van Melito van Sardes bewaard gebleven, Over het Pascha, waarin hij het paaslam van Exodus 12 op Christus toepast. Over de datum verschilden de kerken wel. In Klein-Azië vierden christenen het feest op de veertiende Nisan, de dag van het Joodse Pesach, op welke weekdag die ook viel. Zij werden later quartodecimanen genoemd, naar het Latijnse woord voor veertien. Rome en de meeste andere kerken vierden het op de zondag daarna. Eusebius van Caesarea beschrijft in zijn Kerkgeschiedenis (boek V, hoofdstuk 23-24) dat Polycarpus van Smyrna en bisschop Anicetus van Rome het hierover niet eens werden en toch in vrede van elkaar scheidden.
Hoe werd de datum van Pasen vastgesteld?
Aan het verschil kwam een einde op het concilie van Nicea in 325. Daar werd besloten dat alle kerken Pasen op dezelfde zondag zouden vieren en de datum niet langer van de Joodse kalender zouden laten afhangen. Dat staat in de brief die keizer Constantijn na het concilie aan de kerken schreef (Eusebius, Leven van Constantijn, boek III). De rekenregel zelf kwam uit Alexandrië en werd in de eeuwen daarna in heel de kerk aanvaard: Pasen valt op de eerste zondag na de eerste volle maan op of na 21 maart.
Daarom valt Pasen altijd tussen 22 maart en 25 april. De oosters-orthodoxe kerken gebruiken dezelfde regel, maar rekenen met de oude Juliaanse kalender en vieren Pasen daardoor vaak later. Van Pasen hangen ook andere feesten af. Hemelvaart volgt na veertig dagen, omdat de Heere Jezus Zich na Zijn lijden veertig dagen lang levend aan de discipelen vertoonde (Handelingen 1:3). Pinksteren valt op de vijftigste dag, zoals de Griekse naam pentekoste (de vijftigste) al zegt (Leviticus 23:16; Handelingen 2:1).
Is de oorsprong van Pasen heidens?
Soms wordt beweerd dat Pasen een heidens lentefeest is dat de kerk heeft overgenomen. Voor het Nederlandse Pasen klopt dat niet: het woord komt van pascha, en het feest rust op Exodus 12 en op de opstanding van Christus. De bewering gaat vooral over het Engelse Easter en het Duitse Ostern. De Engelse monnik Beda schreef in De temporum ratione (725) dat de Angelsaksen de maand april naar een godin Eostre noemden. Buiten Beda is over die godin vrijwel niets bekend. Paaseieren en de paashaas zijn veel jongere volksgebruiken en horen niet bij de kern van het feest.
Het paasfeest is ook geen nieuwe ceremoniële wet. Paulus noemt de feestdagen van Israël 'een schaduw der toekomende dingen, maar het lichaam is van Christus' (Kolossenzen 2:17). Christenen vieren Pasen dus om te gedenken dat Christus het Pesach vervuld heeft. De Synode van Dordrecht (1618-1619) liet de gemeenten in de kerkorde naast de zondag ook de Paasdag met de dag erna onderhouden. Of de opstanding zelf werkelijk gebeurd is, bespreekt de pagina over de vraag of Jezus echt is opgestaan.
Wat zeggen de belijdenisgeschriften?
De belijdenisgeschriften zwijgen over de paasdatum en spreken des te meer over de kern van het feest. Zondag 17 van de Heidelbergse Catechismus (vraag 45) vraagt welk nut de opstanding van Christus ons geeft. Het eerste antwoord luidt: 'heeft Hij door Zijn opstanding den dood overwonnen, opdat Hij ons de gerechtigheid, die Hij door Zijn dood ons verworven had, kon deelachtig maken'. Daarna noemt de catechismus het nieuwe leven van de gelovigen, en ten slotte: 'is ons de opstanding van Christus een zeker pand onzer zalige opstanding' (Heidelbergse Catechismus, Zondag 17, vraag 45).
Dat sluit aan bij wat Paulus over Christus schrijft: 'Welke overgeleverd is om onze zonden, en opgewekt om onze rechtvaardigmaking' (Romeinen 4:25). Zo is Pasen meer dan de herdenking van een oude gebeurtenis. Wat het bloed van het lam in Egypte beloofde, heeft Christus volbracht. Wie op Hem vertrouwt, mag weten dat de dood niet het laatste woord heeft.
'Maar nu, Christus is opgewekt uit de doden, en is de Eersteling geworden dergenen, die ontslapen zijn' (1 Korinthe 15:20)