Wie voor het eerst een reformatorische kerkdienst bezoekt, ziet de predikant de kansel opgaan in een lange zwarte toga met een witte bef. Voor kerkgangers is het vertrouwd, voor anderen ouderwets of zelfs wat afstandelijk. Waarom doet een dominee dat? Op deze pagina leest u wat de toga betekent, of de Bijbel er iets over zegt, wat er over de herkomst te zeggen is, waarom het geen priesterkleed is en waarom sommige voorgangers hem niet dragen.
Waarom draagt een dominee een toga?
De toga is een ambtsgewaad. Hij zegt iets over het werk dat de predikant doet, niet over de persoon die erin staat. Paulus schrijft over zijn eigen prediking: 'Want wij prediken niet onszelven, maar Christus Jezus, den Heere; en onszelven, dat wij uw dienaars zijn om Jezus' wil' (2 Korinthe 4:5). Een predikant hoort op de kansel achter de boodschap te verdwijnen. De zwarte toga, die bij iedere predikant hetzelfde is, helpt daarbij: niet zijn smaak of zijn kleding valt op, wel het ambt waarin hij gezonden is. Het hele hoofdstuk leest u in de uitleg van 2 Korinthe 4.
Paulus zegt ook hoe de gemeente haar voorgangers mag zien: 'Alzo houde ons een ieder mens, als dienaars van Christus, en uitdelers der verborgenheden Gods' (1 Korinthe 4:1). Wat van zo'n uitdeler gevraagd wordt, is trouw (1 Korinthe 4:2). De toga herinnert predikant en gemeente aan die roeping. Wat het verschil is tussen een dominee, een predikant en een pastoor, leest u bij de vraag naar het verschil tussen dominee, predikant en pastoor.
Waar komen de toga en de bef vandaan?
De zwarte toga is verwant aan de kleding die geleerden en juristen van oudsher droegen, en die advocaten in de rechtszaal en hoogleraren bij plechtige gelegenheden nog altijd dragen. In de protestantse traditie past dat bij het ambt van een predikant als leraar: iemand die geschoold is om de Schrift uit te leggen. Wanneer en hoe de toga precies in de Nederlandse kerken gangbaar werd, verschilt per kerk en streek, en daar valt hier geen jaartal voor te geven.
De bef is de witte halsdoek met twee banden, die vroeger ook buiten de kerk gedragen werd en die advocaten nog altijd dragen. Er wordt soms gezegd dat de twee banden de twee stenen tafelen van de wet voorstellen. Dat is een mooie uitleg, maar of het ook de oorsprong is, is niet zeker.
De Bijbel zelf zegt niets over toga of bef. Wat er wel staat, is dat in de eredienst 'alle dingen eerlijk en met orde' moeten geschieden (1 Korinthe 14:40). Ambtskleding is een middel om die orde en waardigheid te dienen; zij is geen gebod.
Is de toga een priesterkleed?
Nee, en dat is juist een belangrijk punt. In het Oude Testament kreeg de hogepriester wel kleding die God Zelf voorschreef: 'En gij zult voor uw broeder Aaron heilige klederen maken, tot heerlijkheid en tot sieraad' (Exodus 28:2). Die klederen hoorden bij een priesterschap dat offers bracht in het heiligdom. Met het ene offer van Christus is dat priesterschap vervuld: 'Want met een offerande heeft Hij in eeuwigheid volmaakt degenen, die geheiligd worden' (Hebreeën 10:14).
Een predikant is dus geen priester die tussen God en de gemeente in staat en een offer brengt. Hij is een dienaar van het Woord. Juist daarom gaven de gereformeerde kerken van de Reformatie de kleurrijke misgewaden op en kozen zij voor eenvoudige zwarte kleding. Het verschil in kleding drukt een verschil in leer uit over het ambt en over het avondmaal.
Wat dragen ouderlingen en kerkgangers?
In veel reformatorische gemeenten dragen ook de ouderlingen en diakenen donkere, eenvoudige kleding, en de gemeente komt in haar zondagse kleren. Ook dat staat niet in een wet. Het is een uitdrukking van eerbied voor de dienst van God, zoals mensen zich ook voor een belangrijke ontmoeting kleden.
Tegelijk waarschuwt de Bijbel dat uiterlijk niet beslist. 'De mens ziet aan, wat voor ogen is, maar de HEERE ziet het hart aan' (1 Samuël 16:7). Jezus bestrafte de Farizeeën die de zomen van hun klederen groot maakten om gezien te worden (Mattheüs 23:5). Kerkkleding mag nooit een maatstaf voor vroomheid worden of een drempel voor wie nieuw is. Over een verwante kwestie leest u bij de vraag naar de hoofdbedekking van de vrouw in de kerk.
Waar christenen verschillen
Alle christenen die de Bijbel als Gods Woord erkennen, zijn het erover eens dat geen kledingstuk een predikant heiliger maakt of zijn woorden meer gezag geeft. Over de vraag welke kleding past, lopen de gewoonten uiteen:
- Toga en bef: veel reformatorische en gereformeerde kerken. De gedachte is dat het ambt zichtbaar wordt en de persoon terugtreedt, in eenvoud en zonder priesterlijke tekenen.
- Liturgische gewaden: de Rooms-Katholieke Kerk gebruikt albe, stola en kazuifel, en ook in lutherse en anglicaanse kerken komen albe en stola voor. Zij zien daarin een band met de eredienst van de kerk door de eeuwen heen; in de Rooms-Katholieke Kerk hoort dit bij een priesterlijk ambtsbegrip.
- Geen ambtskleding: in evangelische gemeenten, baptistengemeenten en ook in sommige protestantse gemeenten staat de voorganger in gewone kleding. Zij willen benadrukken dat de voorganger een broeder onder de broeders is en dat er geen drempel moet zijn.
Ook binnen de reformatorische kerken zijn er verschillen, bijvoorbeeld of een predikant bij elke dienst een toga draagt of alleen bij bepaalde diensten. Hoe uw eigen kerk hierin staat, kan uw predikant of kerkenraad u uitleggen. Wat het woord reformatorisch zelf inhoudt, leest u bij de vraag wat reformatorisch is. Een verschil over kleding maakt niemand tot een betere of mindere christen: 'Een iegelijk zij in zijn eigen gemoed ten volle verzekerd' (Romeinen 14:5).
Wat zeggen de belijdenisgeschriften?
De belijdenisgeschriften spreken niet over ambtskleding. Wel geeft artikel 32 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis de lijn aan. Kerkelijke ordeningen zijn nuttig en goed, zolang zij dienen om eendracht en orde in de kerk te bewaren. Maar de kerk moet waken voor menselijke instellingen die in de dienst van God worden ingevoerd om het geweten te binden en te dwingen.
Zo kan een toga gedragen worden als goede orde, zonder dat iemand hem tot een gebod van God maakt. Artikel 31 voegt eraan toe dat dienaren van het Woord op wettige wijze door de kerk geroepen worden, en dat zij in waarde gehouden moeten worden om het werk dat zij doen. Het gaat om het ambt dat Christus geeft, niet om het kleed.
'Alzo houde ons een ieder mens, als dienaars van Christus, en uitdelers der verborgenheden Gods' (1 Korinthe 4:1)