In reformatorische gemeenten wordt het heilig avondmaal niet zomaar gevierd. Een week van tevoren klinkt de voorbereidingspreek, thuis wordt er gelezen en gebeden, en na de viering volgt de nabetrachting. Wie dat voor het eerst meemaakt, vraagt zich af wat die voorbereiding inhoudt en waarom ze zo belangrijk gevonden wordt. Anderen kennen het van jongs af, maar zien ertegen op. Hieronder leest u wat de Bijbel over de voorbereiding op het avondmaal zegt, hoe die in de gemeente verloopt en hoe u er persoonlijk mee kunt omgaan.
Wat is de voorbereiding op het avondmaal?
De voorbereiding op het avondmaal is de tijd waarin de gemeente en ieder lid persoonlijk zich onder het Woord van God voorbereiden op de viering. De grond daarvoor ligt in de woorden van Paulus over het avondmaal: 'Maar de mens beproeve zichzelven, en ete alzo van het brood, en drinke van den drinkbeker' (1 Korinthe 11:28). Lees het hele gedeelte in de uitleg van 1 Korinthe 11.
Christus stelde het avondmaal in met de woorden 'doet dat tot Mijn gedachtenis' (1 Korinthe 11:24). Wie Zijn sterven wil gedenken, komt niet onvoorbereid. Paulus spreekt elders hetzelfde uit: 'Onderzoekt uzelven, of gij in het geloof zijt, beproeft uzelven' (2 Korinthe 13:5). Het gaat er niet om dat de mens zich waardig maakt. Het doel is dat hij met een open hart aan de tafel komt, wetend wat hij doet en bij Wie hij komt. Wie aan het avondmaal mag gaan, leest u bij de vraag wie mag aan het avondmaal.
Wat is zelfbeproeving bij het avondmaal?
Het klassieke avondmaalsformulier, dat in veel gereformeerde gemeenten bij de viering wordt gelezen, noemt drie stukken waarin de ware beproeving van onszelf bestaat:
- Kennis van de zonde. Ieder bedenkt zijn zonden en de vloek die daarop rust, zodat hij zichzelf mishaagt en zich voor God verootmoedigt.
- Geloof in Christus. Ieder onderzoekt zijn hart of hij de belofte van God gelooft dat al zijn zonden alleen om het lijden en sterven van Christus vergeven zijn.
- Dankbaarheid. Ieder onderzoekt zijn geweten of hij voortaan met heel zijn leven God dankbaar wil zijn en in liefde en vrede met zijn naaste wil leven.
Die drie zijn dezelfde als de drie delen van de Heidelbergse Catechismus: ellende, verlossing en dankbaarheid. Zelfbeproeving is dus geen apart soort vroomheid, maar het hele christelijke leven in het klein. De psalmdichter bidt: 'Doorgrond mij, o God! en ken mijn hart; beproef mij, en ken mijn gedachten' (Psalm 139:23). Daarmee legt hij het onderzoek in Gods handen, en niet alleen in die van zichzelf.
Hoe verloopt de voorbereiding in de gemeente?
De praktijk verschilt per kerk, maar vaak ziet ze er zo uit:
- De voorbereidingspreek. Op de zondag vóór de viering preekt de predikant over een tekst die de gemeente tot zelfonderzoek en tot Christus roept. De viering wordt dan ook afgekondigd.
- De censura morum (letterlijk: toetsing van de zeden). In sommige kerken spreken de ambtsdragers in de kerkenraadsvergadering vóór het avondmaal met elkaar over leer en leven: is er iets dat de viering in de weg staat? Wie bezwaard is, kan in die week ook een gesprek met een ambtsdrager hebben.
- Persoonlijke voorbereiding. Thuis lezen gezinnen en gemeenteleden in de dagen ervoor gedeelten die bij het avondmaal horen. Een hulp daarbij is het zevendaagse leesplan rond de avondmaalsviering of een keuze uit de bijbelteksten voor het avondmaal.
- De bediening. Op de zondag zelf wordt het formulier gelezen, wordt gebeden en wordt het brood gebroken en de wijn uitgedeeld.
Zo is de voorbereiding een gemeenschappelijke zaak. De gemeente gaat samen naar de tafel, zoals Israël samen het pascha vierde. Het profeteswoord geldt voor allen: 'Laat ons onze wegen onderzoeken en doorzoeken, en laat ons wederkeren tot den HEERE' (Klaagliederen 3:40).
Wat is een nabetrachting?
Na de viering volgt in veel gemeenten de nabetrachting, vaak in een volgende dienst op dezelfde zondag. Daarin ziet de gemeente terug op wat zij heeft ontvangen, en wordt zij opgeroepen tot dank en een nieuw leven. Ook bij de eerste viering werd er na de maaltijd gezongen: nadat de Heere Jezus en Zijn discipelen de lofzang gezongen hadden, gingen zij uit naar de Olijfberg (Mattheüs 26:30).
Een tekst die vaak bij de nabetrachting klinkt, is Psalm 116: 'Wat zal ik den HEERE vergelden voor al Zijn weldaden aan mij bewezen? Ik zal den beker der verlossingen opnemen, en den Naam des HEEREN aanroepen' (Psalm 116:12-13). Wie de beker ontvangen heeft, kan God niets terugbetalen, maar wel Zijn Naam aanroepen en Hem danken.
Waar christenen verschillen
Alle christenen die het avondmaal vieren, erkennen dat het een heilige maaltijd is waarbij niemand lichtvaardig mag komen. Over de vorm van de voorbereiding verschillen ze:
- Gereformeerde en reformatorische kerken kennen de voorbereidingspreek, de zelfbeproeving en de nabetrachting, en vieren het avondmaal meestal enkele keren per jaar.
- De Rooms-Katholieke Kerk verbindt de voorbereiding vooral met de biecht bij een priester wanneer iemand zich van een zware zonde bewust is, en met vasten voor de communie.
- Veel evangelische gemeenten vieren het avondmaal vaker, soms elke week, met een korte oproep tot zelfonderzoek in de dienst zelf.
Ook binnen de reformatorische kerken zijn er accenten. De ene gemeente legt veel nadruk op het nauwkeurig onderzoeken van de kenmerken van het geloof; de andere legt de nadruk op de nodiging van Christus aan verslagen zondaren. Beide willen de gemeente tot Christus brengen. Een eindoordeel daarover past hier niet. Hoe uw eigen kerk hierin staat, kan uw predikant of kerkenraad u uitleggen. Meer bijbelteksten over de maaltijd zelf vindt u bij de bijbelteksten over het avondmaal.
Wat zeggen de belijdenisgeschriften?
De Heidelbergse Catechismus vraagt in Zondag 30 van de Heidelbergse Catechismus wie tot de tafel van de Heere behoren te komen. Het antwoord is: 'Die zichzelven vanwege hun zonden mishagen, en nochtans vertrouwen, dat deze hun om Christus wil vergeven zijn' (Heidelbergse Catechismus, Zondag 30, vraag 81). Daarbij hoort het verlangen om hun geloof steeds meer te versterken en hun leven te beteren. Vraag 82 voegt eraan toe dat de kerk wie zich met belijdenis en leven als ongelovig aanstelt, niet mag toelaten.
De Nederlandse Geloofsbelijdenis zegt in artikel 35 dat niemand zich tot het avondmaal mag begeven zonder zichzelf eerst wel beproefd te hebben, en dat de gemeente het sacrament ontvangt met ootmoed en eerbied, met een heilige gedachtenis aan de dood van Christus en met dankzegging. Zo vat de belijdenis de hele weg samen: beproeving vooraf, gedachtenis aan tafel en dankzegging erna.
Als deze vraag u persoonlijk raakt
Voor veel mensen is de voorbereiding een tijd van zegen. Voor anderen is het een tijd van angst: ben ik wel goed genoeg, heb ik mijzelf wel genoeg onderzocht? Wie zo vastloopt, mag weten dat zelfbeproeving geen zelfverwerping is. Het avondmaalsformulier zegt uitdrukkelijk dat het de verslagen harten niet kleinmoedig wil maken, alsof alleen wie zonder zonde is aan de tafel zou mogen komen. Wie zijn leven buiten zichzelf in Christus zoekt, belijdt juist dat hij het zelf niet heeft.
De Schrift spreekt hier met grote tederheid: 'De offeranden Gods zijn een gebroken geest; een gebroken en verslagen hart zult Gij, o God! niet verachten' (Psalm 51:19). En de Heere Jezus nodigt: 'Komt herwaarts tot Mij, allen die vermoeid en belast zijt, en Ik zal u rust geven' (Mattheüs 11:28). Het doel van de voorbereiding is niet dat u in uzelf blijft kijken, maar dat u daarna naar Hem opziet.
Blijft de vraag u bezighouden, spreek er dan over met uw predikant of ouderling, of met een gemeentelid dat u vertrouwt. Een ambtsdrager is er juist ook voor zulke gesprekken. Wordt de angst zo groot dat hij uw slaap of uw dagelijks leven beheerst, praat er dan ook met uw huisarts over: soms speelt er meer mee dan een geestelijke vraag, en hulp zoeken is dan geen gebrek aan geloof.
'Zalig zijn die hongeren en dorsten naar de gerechtigheid; want zij zullen verzadigd worden' (Mattheüs 5:6)